Skip to content

Ιστορία επαναλαμβανόμενη

Ο Frederick Crews (γεν. 1933) είναι σήμερα στις ΗΠΑ ο πιο γνωστός πολέμιος του Freud, θα λέγαμε επαγγελματίας στο είδος του. Από το 1980, κι ενώ μέχρι τότε ως λογοτεχνικός κριτικός χρησιμοποιούσε στο έργο του την ψυχαναλυτική θεωρία, μετατρέπεται σε σφοδρό πολέμιο του Freud, με αλλεπάλληλα κείμενα κυρίως μέσα από τις σελίδες του περιοδικού The New York Review of Books. Η καριέρα, που από τότε μεθοδικά έκτισε, κορυφώθηκε με την έκδοση του βιβλίου του Freud: The Making of an Illusion (2017). Kατά καιρούς πολλοί ψυχαναλυτές πχ Gabbard, Goodman, Richards, προσπάθησαν να αντικρούσουν τα επιχειρήματά του με αντίστοιχα δικά τους  χωρίς βέβαια αποτέλεσμα. Ο George Prochnik, λογοτεχνικός κριτικός κι αυτός, στην κριτική του για το βιβλίο στους NYT, 14/8/2017, προσεγγίζει καίρια το φαινόμενο Crews γράφοντας πως αν δεν υπήρχε ο Freud θα τον είχε επινοήσει ο Crews…εστιάζοντας στους λόγους που τον ωθούν σ΄αυτή τη πολεμική κι όχι στα όπλα που χρησιμοποιεί.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τα βαθύτερα κίνητρα του Θανάση Ντινόπουλου, καθηγητή Ανατομικής, Ιστολογίας και Εμβρυολογίας του Τμήματος Κτηνιατρικής του ΑΠΘ που τον οδήγησαν στην έκδοση του βιβλίου του Ύπνος και όνειρα (2016) κι αν εζήλωσε τη δόξα του Crews, αλλά θα άξιζε να διαβάσει κάποιος τη συνέντευξή του στο bookpress.gr για να απολαύσει τις απόψεις του για τα όνειρα, τον Freud και την ψυχανάλυση. Εδώ θα αρκεστώ σε μια μεγαλειώδη φράση του: “Άλλωστε, αν ξαπλώσει κανείς στο ντιβάνι είναι αμφίβολο αν θα ξανασηκωθεί ποτέ.” (sic)

Όπως η ιστορία μιας ανάλυσης είναι η ιστορία των αντιστάσεων του αναλυόμενου (ης) έτσι και η ιστορία της Ψυχανάλυσης είναι η ιστορία των αντιστάσεων προς αυτήν. Τα πρόσωπα αλλάζουν μόνο μες τον χρόνο…

 

SIGNOR-ELLI

Το όνομα του Ιταλού ζωγράφου της Αναγέννησης Luca Signorelli έμεινε στην ιστορία  κυρίως λόγω των τοιχογραφιών του στον καθεδρικό του Orvieto αλλά και γιατί κάποτε ο Freud …το ξέχασε. Σήμερα πια, μετά από 120 χρόνια, το επεισόδιο Signorelli αποτελεί  ξεχωριστό κεφάλαιο της ψυχαναλυτικής ιστορίας κι έχει αποτυπωθεί οριστικά από τον Freud στη Ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής (1901). Ως έκφραση της ικανότητάς του για αυτοανάλυση και με την ανάδειξη των ελεύθερων συνειρμών και του κεντρικού ρόλου της απώθησης στη διαδικασία της, έχει πολλές φορές ερεθίσει τη φαντασία μεταγενέστερων ψυχαναλυτών να χωθούν στη προσωπική ζωή του Freud, γιατί όχι και στο ασυνείδητό του, και να ανακαλύψουν τους “πραγματικούς λόγους” του ξεχάσματος του ονόματος του ζωγράφου (Lacan, Wilden, Anzieu, Molnar, Karpe).   

Πολλά έχουν γραφτεί λοιπόν προς αυτή την κατεύθυνση και το συγκεκριμένο κείμενο του Freud έχει καταστεί αντικείμενο των προβολών και της αμφιθυμίας των συντακτών τους. Άλλοι περιορίζονται στο να καταδείξουν με αυτό βασικές ψυχαναλυτικές έννοιες, όπως έκαναν αρκετά πρώιμα για τα σύγχρονα ελληνικά ψυχαναλυτικά πράγματα, ο Μάριος Μαρκίδης στο βιβλίο του Η Ψυχανάλυση του Διχασμένου Υποκειμένου (1977) και ο Θάνος Λίποβατς στο βιβλίο του  Η Ψυχοπαθολογία του Πολιτικού (1990).

Ο Nicholas Fox Weber με το βιβλίο του FREUD’S trip to ORVIETO (2017) προσπαθεί κι αυτός σε ρόλο ντετέκτιβ να φωτίσει τα άδυτα της ζωής και του ασυνειδήτου του Freud προκειμένου να λύσει τον γρίφο της λησμονιάς. Μόνο που στην περίπτωσή του αυτό δεν είναι παρά ένα γοητευτικό τέχνασμα. Στην ουσία, στις 332 σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνει τη δική του, προσωπική ζωή ή μάλλον συνεχίζει δημόσια την προ ετών επτάχρονη ανάλυσή του με τον Albert J. Solnit, μαθητή της Anna Freud. Αν μας προσφέρει την ευκαιρία να γνωρίσουμε τον άνθρωπο απολαμβάνοντας ένα αρκετά συναρπαστικό κείμενο είναι (και) γιατί ο Weber δεν είναι ψυχαναλυτής αλλά ιστορικός τέχνης. Και δεν φοβάται να πατήσει στα χνάρια του Βιεννέζου…

 


 


 

 

Ελεύθεροι συνειρμοί

«Έρχομαι εδώ για να γίνω αυτό που μπορώ να είμαι και όχι αυτό που θέλω». (Α)

«Από πολύ μικρή ήθελα να δείχνω δυνατή, ότι δεν μου έλειπε τίποτα επειδή δεν ήμουνα αγόρι, όπως λέγανε». (Γ)

«Ίσως είμαι ανίκανος να ξεχωρίσω μια γυναίκα από τη μάνα μου». (Α)

«Έπαθα σοκ την πρώτη φορά που είδα το πουλί του αδελφού μου, χωρίς αμφιβολία». (Γ)

«Όταν απέκτησα το όπλο μου (=κόρη), τον παράτησα (=σύζυγο)». (Γ)

«Είναι εν τέλει τα όνειρα διαβατήρια για μια άλλη περιοχή». (Γ)

 

 

Φωτεινές νησίδες

Δεν καταλαμβάνει κάποια ξεχωριστή θέση στη μελέτη της γυναικείας σεξουαλικότητας το δοκίμιο του Freud  Η ψυχογένεση μιας περίπτωσης γυναικείας ομοφυλοφιλίας (1920). Αν και ο συγγραφέας ξεδιπλώνει κι εδώ  τις γνωστές στιλιστικές του ικανότητες, είναι έκδηλη η αμηχανία που διαπερνά το κείμενο• η “σκοτεινή ήπειρος”, όπως αποκάλεσε αργότερα (1926) την γυναικεία σεξουαλικότητα, αποτελεί προφανώς την πηγή της δυσκολίας του Freud που αποτυπώνεται ακόμα και στο ότι σε αντίθεση με άλλους-ες ασθενείς του η συγκεκριμένη δεν ονομάζεται ούτε καν με αρχικά. Αλλά υπάρχουν πολλές φωτεινές νησίδες που δεν αφορούν όμως το διαπραγματευόμενο θέμα αλλά ζητήματα τεχνικής και απόψεις του για τα υποκριτικά όνειρα ή προσεγγίσεις του θέματος της αυτοκτονίας.  

Αίφνης διαβάζουμε:

 «Η ανάλυση έχει εξηγήσει το αίνιγμα της αυτοκτονίας ως εξής: πιθανώς κανείς δεν βρίσκει την απαιτούμενη ψυχική ενέργεια να σκοτώσει τον εαυτό του αν, πρώτον, δεν σκοτώνει ένα αντικείμενο με το οποίο είναι ταυτισμένος και, δεύτερον,  δεν στρέφει σε βάρος του εαυτού του μια επιθυμία που απευθύνεται σε κάποιον άλλον.»

«Δεν είναι αδιάφορο αν κάποιος έρχεται στην ανάλυση από μόνος του ή τον οδηγούν εκεί άλλοι- αν αυτός ο ίδιος θέλει να αλλάξει ή μόνον οι συγγενείς του που τον αγαπούν (ή που θα περιμέναμε να τον αγαπούν)…η ιδανική κατάσταση για την ανάλυση είναι όταν κάποιος, όντας κύριος του εαυτού του, υποφέρει από μια εσωτερική σύγκρουση που δεν μπορεί να λύσει μόνος του και καταφεύγει στον αναλυτή ζητώντας την βοήθειά του…καταστάσεις όπως εκείνη του επίδοξου ιδιοκτήτη  που παραγγέλλει στον αρχιτέκτονα μια βίλα σύμφωνα με τα δικά του γούστα και ανάγκες ή εκείνη του ευσεβούς δωρητή που αναθέτει σε ένα καλλιτέχνη να ζωγραφίσει μια θρησκευτική εικόνα στη γωνία της οποίας να υπάρχει το πορτρέτο του, απόδειξη της λατρείας του, είναι τελείως ασύμβατες με τις αναγκαίες συνθήκες της ανάλυσης.»

Οι απόψεις του για τα υποκριτικά όνειρα και το ρόλο τους κατά την ανάλυση, δηλ. σε σχέση με την μεταβίβαση, καταλαμβάνουν σημαντικό τμήμα του κειμένου και η εφαρμογή τους δεν περιορίζεται στη συγκεκριμένη ανάλυση • όπως επίσης η ανάδειξη της συμμετοχής του προσυνειδητού στον σχηματισμό των ονείρων.

Ο Freud θίγει ζητήματα τεχνικής λιγότερο ή περισσότερο, σε όλο το έργο του και όχι μόνο στα συγκεκριμένα κείμενά του περί τεχνικής (1911-1915). Ο Μωυσής του Μιχαήλ Αγγέλου (1914) δεν είναι μια κατασκευή από την αρχή μέχρι το τέλος;

 

Παράθυρο στους κόσμους

Ο ιστορικός Eli Zaretsky, συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου Political Freud: A history (2015), περιγράφει την προσωπική του εμπλοκή με την ψυχανάλυση και τι έχει αποκομίσει από την ατομική του ανάλυση και την μελέτη του φροϋδικού έργου. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό American Imago, Vol. 73, No 4, 2016 με τίτλο My life and Psychoanalysis. 

Χαρακτηριστικό απόσπασμα: “Βάζοντας τον εαυτό μου σε μια τόσο τρωτή θέση και ορθώνοντας το ανάστημά μου ενάντια σε κάποιον πολύ πιο ισχυρό από μένα δυνάμωσα το εγώ μου, παρ’ όλο που δεν μου ήταν εύκολο να παρακολουθώ το κύλισμα στη μεμψιμοιρία  και τον αυνανιστικό τρόμο που με υπέβαλλε αυτή η εμπειρία. Δεν είμαι βέβαιος κατά πόσον αυτή η μεγαλύτερη βαθύτητα και αυτοπεποίθηση αναπτύχθηκαν επειδή αντιστάθηκα ή επειδή η ανάλυση μου κινητοποίησε αναστοχαστικές  διαδικασίες που συνεχίστηκαν αργότερα, ή γιατί ήμουν σχετικά απομονωμένος  για τόσο μεγάλο διάστημα από τις  άλλες καθημερινές εξελίξεις της ζωής, ή κάποιο συνδυασμό όλων αυτών. Ανεξάρτητα, όμως, από τον λόγο, η αναλυτική μου εμπειρία ενίσχυσε την ικανότητα ανεξαρτησίας μου, πράγμα που ήταν ο βασικός μου στόχος όταν άρχισα την ανάλυση.

Η μελέτη του Freud, κατά τη διάρκεια των χρόνων της ανάλυσής, μου πρόσφερε μια αδιαμφισβήτητη επίγνωση ασυνείδητης ψυχικής ζωής. Αντιλαμβάνομαι ασυνείδητες διεργασίες στον εαυτό μου, στους κοντινούς μου, σε ευρύτερους διαπροσωπικούς κύκλους, σε σύνολα όπως η σχολή που διδάσκω, στη πολιτική και στην ιστορία. Είναι σαν να μαθαίνω μια γλώσσα και πάντα σοκάρομαι όταν διαπιστώνω πως οι άλλοι δεν την γνωρίζουν, έχουν μικρή επίγνωση των ασυνειδήτων κινήτρων, δεν σκέφτονται τους άλλους ανθρώπους σε συνάρτηση με την παιδική τους ηλικία, τους γονείς και τα αδέλφια τους, με εσωτερικές συγκρούσεις. Αντιμετωπίζουν την πολιτική ως παιχνίδι συμφερόντων, παραβλέποντας τον ρόλο του πάθους, της φαντασίας και της ασυνείδητης επιθυμίας. Δεν αντιλαμβάνονται την ασυνείδητη διάσταση στα έργα τέχνης, στον πολιτισμό ακόμα και στην επιστήμη και τη φιλοσοφία. Δεν πολυενδιαφέρονται για τις προσωπικές τους εσωτερικές ζωές. Η αίσθηση της έντονης και δραστήριας ασυνείδητης ψυχικής ζωής  έχει επηρεάσει την εμπειρία μου από όλες τις ταινίες που έχω δει, από όλα τα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει, από κάθε στιγμή της ιστορίας που έχω μελετήσει, από κάθε ηθική, κοινωνική και πολιτική θεωρία που έχω μάθει.”

 

Άκοπες σελίδες

Από πρόσφατη ( 26/1/2017 ) κατάθεση του Brett Kahr: “Ως βιογράφος του Winnicott μπορώ να αποδείξω πως μελέτησε τον Freud με τρόπο αρκετά αβασάνιστο. Πριν λίγα χρόνια απέκτησα ένα πολύ μεγάλο αριθμό από τα προσωπικά του αντίτυπα βιβλίων του Freud, με την χαρακτηριστική υπογραφή του πρώτου στην αρχική λευκή σελίδα, και είμαι σε θέση να βεβαιώσω ότι πολλοί από αυτούς τους καλοδιατηρημένους τόμους έχουν ακόμη πάρα πολλές άκοπες σελίδες. Αλλά παρότι διάβασε πολύ λίγο τον Freud, τον αγαπούσε βαθιά.”

Κάτι είναι κι αυτό.

 

Γνώση και συναίσθημα

Τα ημερολόγια  των αναλυόμενων του Freud, με τις εγγραφές σημειώσεων από συνεδρίες κατά την ανάλυσή τους, αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες για την ιστορία της ψυχανάλυσης αλλά κυρίως για τον ιδρυτή της επί το έργον. Σχεδόν όλα έχουν γραφτεί από αναλυόμενους ψυχιάτρους που πήγαν γι΄αυτόν τον σκοπό στην Βιέννη, από τις ΗΠΑ οι περισσότεροι, κι έκαναν ανάλυση με τον Freud για λίγους μήνες ή 1-2 χρόνια. Ξεχωρίζουν οι ημερολογιακές σημειώσεις των Blanton, Kardiner, Wortis, Dorsey.

Η ενδιαφέρουσα ιστορία της ανεύρεσης του ημερολογίου της Ελβετής  Anna Guggenbuhl περιγράφεται λεπτομερώς από την εγγονή της, επίσης ψυχαναλύτρια, Anna Koellreuter που επιμελήθηκε την έκδοσή του το 2009 (στην αγγλική γλώσσα το 2016)*. Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται από ερώτηση του πατέρα της Guggenbuhl που ανησυχούσε γιατί η κόρη του είχε σταματήσει να αλληλογραφεί με την οικογένειά της… Η ανάλυση διήρκεσε 4 μήνες, από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούλιο του 1921. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι για τα δεδομένα της εποχής η ανάλυσή της όπως και των προαναφερθέντων ήταν κυριολεκτικά διδακτική ανάλυση. 

Τον Freud φαίνεται να τον απασχολεί διαρκώς το να φωτίσει το ασυνείδητο της αναλυόμενής του και η τεχνική του μετέρχεται προς τούτο διάφορα μέσα. Η παρουσία ονείρων και ερμηνεία τους είναι εντυπωσιακή σε αντίθεση με ερμηνείες της μεταβίβασης, η οποία όποτε διαπιστώνεται συνδέεται αυτόματα από τον Freud με το παρελθόν της, πχ. με τη σχέση της με τον πατέρα: ″Στο όνειρο λοιπόν καλείς τον πατέρα σου σε βοήθεια απέναντι στην επιθετικότητα των νεαρών ανδρών. Καταφεύγεις στον πατέρα σου. Το ασυνείδητό σου επιβεβαιώνει λοιπόν  το σκεπτικό μου πως ο πατέρας σου υπήρξε ο πρώτος αγαπημένος σου. Έχεις διαβάσει τη μελέτη για μια υστερική: Dora; Το όνειρό σου έχει διαμορφωθεί ακριβώς όπως το δικό της. Παίρνεις λοιπόν τη θέση της Dora που όπως γνωρίζουμε αγαπούσε τον πατέρα της. Προηγείται η διανοητική θέληση, έπειτα αποδεχόμαστε ενδείξεις από το ασυνείδητο και τότε μόνο τις αποδεχόμαστε στη συνέχεια με το συναίσθημα ώστε τελικά να αναπηδήσουν οι ακριβείς αναμνήσεις″.

Η τελευταία πρόταση περιγράφει την διαδικασία του working through αλλά και γενικότερα την επαφή του ανθρώπου μέσω της γνώσης και του συναισθήματος με την εσωτερική και εξωτερική πραγματικότητα. Κατά τον Freud προηγείται η γνώση και ακολουθεί το συναίσθημα. « Πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλάβει ο νους κι έπειτα η καρδιά θερμά να αισθανθεί ό,τι ο νους εσυνέλαβε » λέει ο Σολωμός στο ίδιο μήκος κύματος. Ο Σεφέρης βρίσκεται απέναντι: « …Θα αισθανθεί πρώτα κι αν αισθανθεί θα καταλάβει».

* WHAT IS THIS PROFESSOR FREUD LIKE?  Karnac Books 2016