Skip to content

Φωτεινές νησίδες

Δεν καταλαμβάνει κάποια ξεχωριστή θέση στη μελέτη της γυναικείας σεξουαλικότητας το δοκίμιο του Freud  Η ψυχογένεση μιας περίπτωσης γυναικείας ομοφυλοφιλίας (1920). Αν και ο συγγραφέας ξεδιπλώνει κι εδώ  τις γνωστές στιλιστικές του ικανότητες, είναι έκδηλη η αμηχανία που διαπερνά το κείμενο• η “σκοτεινή ήπειρος”, όπως αποκάλεσε αργότερα (1926) την γυναικεία σεξουαλικότητα, αποτελεί προφανώς την πηγή της δυσκολίας του Freud που αποτυπώνεται ακόμα και στο ότι σε αντίθεση με άλλους-ες ασθενείς του η συγκεκριμένη δεν ονομάζεται ούτε καν με αρχικά. Αλλά υπάρχουν πολλές φωτεινές νησίδες που δεν αφορούν όμως το διαπραγματευόμενο θέμα αλλά ζητήματα τεχνικής και απόψεις του για τα υποκριτικά όνειρα ή προσεγγίσεις του θέματος της αυτοκτονίας.  

Αίφνης διαβάζουμε:

 «Η ανάλυση έχει εξηγήσει το αίνιγμα της αυτοκτονίας ως εξής: πιθανώς κανείς δεν βρίσκει την απαιτούμενη ψυχική ενέργεια να σκοτώσει τον εαυτό του αν, πρώτον, δεν σκοτώνει ένα αντικείμενο με το οποίο είναι ταυτισμένος και, δεύτερον,  δεν στρέφει σε βάρος του εαυτού του μια επιθυμία που απευθύνεται σε κάποιον άλλον.»

«Δεν είναι αδιάφορο αν κάποιος έρχεται στην ανάλυση από μόνος του ή τον οδηγούν εκεί άλλοι- αν αυτός ο ίδιος θέλει να αλλάξει ή μόνον οι συγγενείς του που τον αγαπούν (ή που θα περιμέναμε να τον αγαπούν)…η ιδανική κατάσταση για την ανάλυση είναι όταν κάποιος, όντας κύριος του εαυτού του, υποφέρει από μια εσωτερική σύγκρουση που δεν μπορεί να λύσει μόνος του και καταφεύγει στον αναλυτή ζητώντας την βοήθειά του…καταστάσεις όπως εκείνη του επίδοξου ιδιοκτήτη  που παραγγέλλει στον αρχιτέκτονα μια βίλα σύμφωνα με τα δικά του γούστα και ανάγκες ή εκείνη του ευσεβούς δωρητή που αναθέτει σε ένα καλλιτέχνη να ζωγραφίσει μια θρησκευτική εικόνα στη γωνία της οποίας να υπάρχει το πορτρέτο του, απόδειξη της λατρείας του, είναι τελείως ασύμβατες με τις αναγκαίες συνθήκες της ανάλυσης.»

Οι απόψεις του για τα υποκριτικά όνειρα και το ρόλο τους κατά την ανάλυση, δηλ. σε σχέση με την μεταβίβαση, καταλαμβάνουν σημαντικό τμήμα του κειμένου και η εφαρμογή τους δεν περιορίζεται στη συγκεκριμένη ανάλυση • όπως επίσης η ανάδειξη της συμμετοχής του προσυνειδητού στον σχηματισμό των ονείρων.

Ο Freud θίγει ζητήματα τεχνικής λιγότερο ή περισσότερο, σε όλο το έργο του και όχι μόνο στα συγκεκριμένα κείμενά του περί τεχνικής (1911-1915). Ο Μωυσής του Μιχαήλ Αγγέλου (1914) δεν είναι μια κατασκευή από την αρχή μέχρι το τέλος;

 

Παράθυρο στους κόσμους

Ο ιστορικός Eli Zaretsky, συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου Political Freud: A history (2015), περιγράφει την προσωπική του εμπλοκή με την ψυχανάλυση και τι έχει αποκομίσει από την ατομική του ανάλυση και την μελέτη του φροϋδικού έργου. Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό American Imago, Vol. 73, No 4, 2016 με τίτλο My life and Psychoanalysis. 

Χαρακτηριστικό απόσπασμα: “Βάζοντας τον εαυτό μου σε μια τόσο τρωτή θέση και ορθώνοντας το ανάστημά μου ενάντια σε κάποιον πολύ πιο ισχυρό από μένα δυνάμωσα το εγώ μου, παρ’ όλο που δεν μου ήταν εύκολο να παρακολουθώ το κύλισμα στη μεμψιμοιρία  και τον αυνανιστικό τρόμο που με υπέβαλλε αυτή η εμπειρία. Δεν είμαι βέβαιος κατά πόσον αυτή η μεγαλύτερη βαθύτητα και αυτοπεποίθηση αναπτύχθηκαν επειδή αντιστάθηκα ή επειδή η ανάλυση μου κινητοποίησε αναστοχαστικές  διαδικασίες που συνεχίστηκαν αργότερα, ή γιατί ήμουν σχετικά απομονωμένος  για τόσο μεγάλο διάστημα από τις  άλλες καθημερινές εξελίξεις της ζωής, ή κάποιο συνδυασμό όλων αυτών. Ανεξάρτητα, όμως, από τον λόγο, η αναλυτική μου εμπειρία ενίσχυσε την ικανότητα ανεξαρτησίας μου, πράγμα που ήταν ο βασικός μου στόχος όταν άρχισα την ανάλυση.

Η μελέτη του Freud, κατά τη διάρκεια των χρόνων της ανάλυσής, μου πρόσφερε μια αδιαμφισβήτητη επίγνωση ασυνείδητης ψυχικής ζωής. Αντιλαμβάνομαι ασυνείδητες διεργασίες στον εαυτό μου, στους κοντινούς μου, σε ευρύτερους διαπροσωπικούς κύκλους, σε σύνολα όπως η σχολή που διδάσκω, στη πολιτική και στην ιστορία. Είναι σαν να μαθαίνω μια γλώσσα και πάντα σοκάρομαι όταν διαπιστώνω πως οι άλλοι δεν την γνωρίζουν, έχουν μικρή επίγνωση των ασυνειδήτων κινήτρων, δεν σκέφτονται τους άλλους ανθρώπους σε συνάρτηση με την παιδική τους ηλικία, τους γονείς και τα αδέλφια τους, με εσωτερικές συγκρούσεις. Αντιμετωπίζουν την πολιτική ως παιχνίδι συμφερόντων, παραβλέποντας τον ρόλο του πάθους, της φαντασίας και της ασυνείδητης επιθυμίας. Δεν αντιλαμβάνονται την ασυνείδητη διάσταση στα έργα τέχνης, στον πολιτισμό ακόμα και στην επιστήμη και τη φιλοσοφία. Δεν πολυενδιαφέρονται για τις προσωπικές τους εσωτερικές ζωές. Η αίσθηση της έντονης και δραστήριας ασυνείδητης ψυχικής ζωής  έχει επηρεάσει την εμπειρία μου από όλες τις ταινίες που έχω δει, από όλα τα μυθιστορήματα που έχω διαβάσει, από κάθε στιγμή της ιστορίας που έχω μελετήσει, από κάθε ηθική, κοινωνική και πολιτική θεωρία που έχω μάθει.”

 

Άκοπες σελίδες

Από πρόσφατη ( 26/1/2017 ) κατάθεση του Brett Kahr: “Ως βιογράφος του Winnicott μπορώ να αποδείξω πως μελέτησε τον Freud με τρόπο αρκετά αβασάνιστο. Πριν λίγα χρόνια απέκτησα ένα πολύ μεγάλο αριθμό από τα προσωπικά του αντίτυπα βιβλίων του Freud, με την χαρακτηριστική υπογραφή του πρώτου στην αρχική λευκή σελίδα, και είμαι σε θέση να βεβαιώσω ότι πολλοί από αυτούς τους καλοδιατηρημένους τόμους έχουν ακόμη πάρα πολλές άκοπες σελίδες. Αλλά παρότι διάβασε πολύ λίγο τον Freud, τον αγαπούσε βαθιά.”

Κάτι είναι κι αυτό.

 

Γνώση και συναίσθημα

Τα ημερολόγια  των αναλυόμενων του Freud, με τις εγγραφές σημειώσεων από συνεδρίες κατά την ανάλυσή τους, αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες για την ιστορία της ψυχανάλυσης αλλά κυρίως για τον ιδρυτή της επί το έργον. Σχεδόν όλα έχουν γραφτεί από αναλυόμενους ψυχιάτρους που πήγαν γι΄αυτόν τον σκοπό στην Βιέννη, από τις ΗΠΑ οι περισσότεροι, κι έκαναν ανάλυση με τον Freud για λίγους μήνες ή 1-2 χρόνια. Ξεχωρίζουν οι ημερολογιακές σημειώσεις των Blanton, Kardiner, Wortis, Dorsey.

Η ενδιαφέρουσα ιστορία της ανεύρεσης του ημερολογίου της Ελβετής  Anna Guggenbuhl περιγράφεται λεπτομερώς από την εγγονή της, επίσης ψυχαναλύτρια, Anna Koellreuter που επιμελήθηκε την έκδοσή του το 2009 (στην αγγλική γλώσσα το 2016)*. Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται από ερώτηση του πατέρα της Guggenbuhl που ανησυχούσε γιατί η κόρη του είχε σταματήσει να αλληλογραφεί με την οικογένειά της… Η ανάλυση διήρκεσε 4 μήνες, από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούλιο του 1921. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι για τα δεδομένα της εποχής η ανάλυσή της όπως και των προαναφερθέντων ήταν κυριολεκτικά διδακτική ανάλυση. 

Τον Freud φαίνεται να τον απασχολεί διαρκώς το να φωτίσει το ασυνείδητο της αναλυόμενής του και η τεχνική του μετέρχεται προς τούτο διάφορα μέσα. Η παρουσία ονείρων και ερμηνεία τους είναι εντυπωσιακή σε αντίθεση με ερμηνείες της μεταβίβασης, η οποία όποτε διαπιστώνεται συνδέεται αυτόματα από τον Freud με το παρελθόν της, πχ. με τη σχέση της με τον πατέρα: ″Στο όνειρο λοιπόν καλείς τον πατέρα σου σε βοήθεια απέναντι στην επιθετικότητα των νεαρών ανδρών. Καταφεύγεις στον πατέρα σου. Το ασυνείδητό σου επιβεβαιώνει λοιπόν  το σκεπτικό μου πως ο πατέρας σου υπήρξε ο πρώτος αγαπημένος σου. Έχεις διαβάσει τη μελέτη για μια υστερική: Dora; Το όνειρό σου έχει διαμορφωθεί ακριβώς όπως το δικό της. Παίρνεις λοιπόν τη θέση της Dora που όπως γνωρίζουμε αγαπούσε τον πατέρα της. Προηγείται η διανοητική θέληση, έπειτα αποδεχόμαστε ενδείξεις από το ασυνείδητο και τότε μόνο τις αποδεχόμαστε στη συνέχεια με το συναίσθημα ώστε τελικά να αναπηδήσουν οι ακριβείς αναμνήσεις″.

Η τελευταία πρόταση περιγράφει την διαδικασία του working through αλλά και γενικότερα την επαφή του ανθρώπου μέσω της γνώσης και του συναισθήματος με την εσωτερική και εξωτερική πραγματικότητα. Κατά τον Freud προηγείται η γνώση και ακολουθεί το συναίσθημα. « Πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλάβει ο νους κι έπειτα η καρδιά θερμά να αισθανθεί ό,τι ο νους εσυνέλαβε » λέει ο Σολωμός στο ίδιο μήκος κύματος. Ο Σεφέρης βρίσκεται απέναντι: « …Θα αισθανθεί πρώτα κι αν αισθανθεί θα καταλάβει».

* WHAT IS THIS PROFESSOR FREUD LIKE?  Karnac Books 2016

 

 

Ο Οιδίπους στο ντιβάνι του Προκρούστη

Η πρόσφατη (Οκτώβριος 2016) εκδοτική παραγωγή των ψυχαναλυτικών KARNAC περιλαμβάνει το βιβλίο Oedipus and the Oedipus Complex: A Revision των S. Zepf, F.Zepf, B.Ullrich και D. Seel.

Διαβάζουμε στο συνοδευτικό ενημερωτικό σημείωμα: “ Στη σύγχρονη ψυχαναλυτική σκέψη, η φροϋδική έννοια του Οιδιποδείου συμπλέγματος τείνει να επισκιάσει την ερμηνεία των μύθων που περιβάλλουν τον Οιδίποδα. Οι συγγραφείς, αξιοποιώντας τους Οιδιποδειακούς μύθους, αντικρούουν αυτή την κατάσταση αντιστρέφοντάς την, προκειμένου να ερμηνεύσουν το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Μ’ αυτόν τον τρόπο το εκθέτουν σαν μια σκέτη προσχηματική ιστορία. Αποκαλύπτουν τον πραγματικό χαρακτήρα του, φανερώνοντάς το ως δράμα που εκτελέστηκε όχι από τον Οιδίποδα, αλλά από την Ιοκάστη, τη μητέρα, και τον Λάϊο, τον πατέρα. Γιατί ούτε το δράμα του Σοφοκλή ούτε οι Οιδιποδειακοί μύθοι παρέχουν κάποιες ενδείξεις ότι ο Οιδίπους είναι ερωτευμένος με την Ιοκάστη και ότι γεννήθηκε με την πρόθεση να σκοτώσει τον πατέρα του Λάϊο. Αυτό που αναφέρουν οι μύθοι είναι το πάθος της Ιοκάστης για τον Οιδίποδα, τον οποίο αγαπά πιο πολύ από τον πατέρα του και την επιθυμία του Λάϊου να βγάλει από τη μέση τον αντίζηλό του Οιδίποδα ήδη από τη γέννησή του. Ο Freud παρέβλεψε αυτές τις πλευρές των Οιδιποδειακών μύθων. Ξεσκεπάζοντάς τες οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι ο Οιδίπους δεν είχε Οιδιπόδειο σύμπλεγμα (sic). Οι μύθοι αποκαλύπτουν πως δεν είναι ο γιος ή η κόρη που ανταγωνίζονται τον πατέρα ή τη μητέρα τους, αλλά πως οι γονείς ανταγωνίζονται ασυνείδητα το παιδί τους χάριν της αγάπης του συντρόφου τους.” 

Στη μοναδική ηχογράφηση της φωνής του Freud (BBC 1938) τον ακούμε να λέει: “ …Resistance was strong and unrelenting…But the struggle is not yet over.” Αν ζούσε σήμερα θα κουνούσε το κεφάλι συγκαταβατικά. Μπορεί και νάβαζε στο πικάπ τους DOORS, THE END…

Μαζοχισμός και ρωσικό μυθιστόρημα

Προς το τέλος του δοκιμίου  Το Οικονομικό Πρόβλημα του Μαζοχισμού (1924), ο Freud μιλώντας για τον πειρασμό που εισάγει στον άνθρωπο ο μαζοχισμός, να διαπράξει δηλ. ‘αμαρτωλές’ πράξεις για τις οποίες στη συνέχεια θα  εξιλεωθεί με τις μομφές της σαδιστικής συνείδησης, παραθέτει ως χαρακτηριστικό παράδειγμα “τόσο πολλούς Ρωσικούς μυθιστορηματικούς ήρωες”. Έτσι, γενικά και αόριστα, χωρίς καμία παραπομπή σε έργο ή ήρωα.

Γνωρίζοντας τον θαυμασμό του για τον Ντοστογιέφσκι και τις συχνές αναφορές στο μυθιστόρημα Αδελφοί Καραμαζώφ στην εργασία του Ο Ντοστογιέφσκι και η Πατροκτονία (1928), μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε πως είχε στο μυαλό του αυτό το έργο. Και πιο συγκεκριμένα το 4ο κεφάλαιο του 5ου βιβλίου με τίτλο Ανταρσία, μια μικρή πραγματεία περί σαδομαζοχισμού.

«Σε βασανίζω, Αλιόσα, μου φαίνεται πως δεν αισθάνεσαι καλά. Αν θέλεις, σταματάω.                                                                                                                 -Δεν πειράζει, θέλω και γω να υποφέρω, τραύλισε ο Αλιόσα.»

Σε επιστολή του στον Reik (1929) o Freud εξομολογείται: “ Έχεις δίκιο να φαντάζεσαι ότι παρ’ όλο τον θαυμασμό μου για την ένταση και υπεροχή του Ντοστογιέφσκι, δεν τον συμπαθώ στη πραγματικότητα. Κι αυτό γιατί η υπομονή μου για τους παθολογικούς χαρακτήρες εξαντλείται στην ανάλυση. Στην τέχνη και τη ζωή δεν τους αντέχω.”

 

Τέχνη και ψυχανάλυση

Σε εποχές που η σκέψη του Freud αμφισβητείται ή και κατακρεουργείται από την επιστημονική και ψυχαναλυτική κοινότητα, η έμμεση υπεράσπισή της έρχεται και πάλι από τον χώρο της Τέχνης. Ο ίδιος ο Freud πάντα πίστευε ότι οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες γενικότερα ήταν οι καλύτεροι συνήγοροι της θεωρίας του μιας και είχαν την ικανότητα να εμβαθύνουν με οξυδέρκεια στον ανθρώπινο ψυχισμό. Στο σύνολο του έργου του διακρίνει πολύ εύκολα ο αναγνώστης μια φανταστική παγκόσμια βιβλιοθήκη και πινακοθήκη.

Ο Daniel Barenboim περιγράφει∗ με την χαρακτηριστική απλότητα που τον διακρίνει πώς δύο εξέχουσες μορφές της Μουσικής στον  20ο αιώνα, ο Edwin Fischer και ο Claudio Arrau, ανταποκρίνονται συναισθηματικά στο ίδιο μουσικό θέμα, το τελευταίο μέρος της σονάτας Νο 7 του Beethoven. Στον πρώτο γεννώνται αισθήματα ευθυμίας και χαράς, στον δεύτερο θλίψη και τραγικότητα.

Πως τo ‘λεγε ο Freud; Η βαθύτερη ουσία της ενόρμησης είναι η ώση, το αντικείμενο είναι μεταβλητό, μπορεί όμως το ίδιο αντικείμενο να ικανοποιεί ταυτόχρονα διαφορετικές ενορμήσεις.

∗  https://www.youtube.com/watch?v=wh-pcrWG3Mg