Μετάβαση στο περιεχόμενο

Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος (1926-2018)

Ψυχίατρος – Ψυχαναλυτής.                                                                                                              Αλλά, προ πάντων, Δάσκαλος.

Where id was, there ego shall be

« Σήμερα σταματώ για οκτώ μέρες τις ψυχαναλύσεις μου για τις διακοπές του Πάσχα. Φέτος συμπληρώθηκαν 7 χρόνια που εξασκώ το επάγγελμα του ψυχαναλυτού. Θαρρώ πως δεν είναι καθόλου ματαιοδοξία ούτε μωροφιλοδοξία ούτε κομπορρημοσύνη να πω ένα εύγε στον εαυτό μου που παρά τις τόσες δυσκολίες παρά τους διωγμούς, είμαι εγώ στην Ελλάδα ο πρωτεργάτης και θεμελιωτής της ψυχαναλύσεως (της επιστήμης αυτής από την οποία περιμένω με βεβαιότητα ακλόνητη την ενηλικίωση του ανθρώπου). Αγωνιζόμενος επί έτη εντελώς μόνος χωρίς λιποψυχία και με το θάρρος την υπομονή και την επιμονή που δίνει η πίστι στις σφριγηλές ψυχές και στους γερούς ανθρώπους.»

Απόσπασμα από την ημερολογιακή εγγραφή   της 21ης Απριλίου 1943 του Ανδρέα Εμπειρίκου (1). Έτσι ακριβώς, ενηλικίωση και μάλιστα υπογραμμισμένη. Ούτε θεραπεία, ούτε αλλαγή, ούτε προσαρμογή. Μάλλον δεν θα γνώριζε πως την ίδια εποχή οι λεγόμενες επίμαχες συζητήσεις στο Λονδίνο (2) βρίσκονταν στο φόρτε τους και δεν θα φανταζόταν πως το ορμητικό  ρεύμα της ιατρικοποίησης  της ψυχανάλυσης θα παρέσερνε στο διάβα του όλα αυτά τα φροϋδο-ποιητικά περί ενηλικίωσης με ή χωρίς υπογραμμίσεις.

  1. Ανδρέας Εμπειρίκος, Οι κύκλοι του Ζωδιακού, εκδ. ΑΓΡΑ, 2018.
  2. The Freud-Klein Controversies 1941-1945,  Routledge, 1991

 

Οιδιπόδειο και Ιστορία

Η σταθερή  πεποίθηση  του Freud για τον οικουμενικό χαρακτήρα του Οιδιποδείου συμπλέγματος διατρέχει όλο το έργο του ακόμα και πριν τη διατύπωση του όρου (1910). Σε επιστολή του στον Fliess (15/10/1897) γράφει: «…ο ελληνικός μύθος γραπώνεται από τη παρόρμηση που ο καθένας μας αναγνωρίζει γιατί όλοι μας νιώθουμε την ύπαρξή της μέσα μας». Και στα Τρία Δοκίμια για τη Σεξουαλικότητα διαβάζουμε: «…κάθε άνθρωπος που φτάνει στον πλανήτη έρχεται αντιμέτωπος με το καθήκον να δαμάσει το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα…με τη πρόοδο των ψυχαναλυτικών μελετών η σημασία του έχει γίνει όλο και περισσότερο εμφανής• η αναγνώρισή του έχει γίνει το έμβλημα που ξεχωρίζει τους υποστηρικτές της ψυχανάλυσης από τους αντιπάλους της» (1920, SE 7, σελ. 226)

Το καθήκον αυτό είναι καθήκον μιας ολόκληρης ζωής, δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Κι ένα μέσον που χρησιμοποιεί ο σύγχρονος άνθρωπος για να δαμάσει το Οιδιπόδειο είναι η σκέψη και η ιδεολογία. Μια συγκεκριμένη, η ακροδεξιά, σε όλες τις εκδοχές της, επιβεβαιώνει τις απόψεις του Freud για την ανδρική και γυναικεία σεξουαλικότητα, για το θετικό και αρνητικό Οιδιπόδειο. Παντού στην οικουμένη τα ακροδεξιά κόμματα υποστηρίζονται σε πολύ μεγαλύτερα ποσοστά από τους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες. Στις πρόσφατες εκλογές στη Σουηδία το ακροδεξιό, αντιμεταναστευτικό κόμμα ψηφίστηκε από το 25% των ανδρών και μόλις το 13% των γυναικών. Στην Ελλάδα η αναλογία είναι ακόμα μεγαλύτερη.

Το Οιδιπόδειο ως μοχλός της Ιστορίας…

Το ήξερα πάντα

Τα τελευταία χρόνια, λόγω κοινωνικών και νομοθετικών αλλαγών στο δυτικό κόσμο, η ψυχαναλυτική θεώρηση της σεξουαλικότητας έχει συμπεριλάβει στις τάξεις της την έννοια του φύλου (gender), μια μη ψυχαναλυτική έννοια. Η προοπτική αυτή ενέχει πολλούς κινδύνους για την κυρίαρχη θέση των φαντασιώσεων στη ψυχική ζωή του ανθρώπου και μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας άλλης μορφής αντίστασης στον ακρογωνιαίο λίθο της ψυχανάλυσης, το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Με άλλα λόγια μια επιστροφή στα του πριν το 1897 είναι τώρα ακόμα πιο εύκολη.

Η πραγματικότητα είναι άκρως γοητευτικό και ασφαλές καταφύγιο για τον άνθρωπο. Ο Roland Barthes, που σε ηλικία 11 μηνών έχασε τον πατέρα του στον πόλεμο, γράφει στις αναμνήσεις του: « Ούτε πατέρας για να σκοτώσω, ούτε οικογένεια για να μισήσω, ούτε περιβάλλον για να απορρίψω: σφοδρή Οιδιποδειακή απογοήτευση!» Ξεμπέρδεψε, πολύ τυχερός…

Η ανατομία και δη των γεννητικών οργάνων είναι ως εφαλτήριο, η βασική για τον άνθρωπο πραγματικότητα, αλλά είναι ο χώρος των φαντασιώσεων που βιώνεται η ανθρώπινη ύπαρξη, ο χώρος του ονείρου και της επιθυμίας. «Το ήξερα πάντα ότι έπρεπε να είχα γεννηθεί κορίτσι, ονειρευόμουν ότι κάποιος μου έκανε έρωτα, ένας άντρας, και στα όνειρά μου ήμουν πάντοτε γυναίκα• ποτέ δεν ήμουν ένας άντρας που του έκανε έρωτα ένας άλλος  άντρας» λέει η (ο) Ρομπέρτα  στο μυθιστόρημα του John Irving Ο κατά Γκαρπ κόσμος.

Η μεγάλη εκτίμηση του Freud για τους συγγραφείς και την διαισθητική τους ικανότητα να κατανοούν τα ανθρώπινα, είναι γνωστή και δικαιολογημένη πλήρως.

Ταυτότητες

Φανατικός Ευρωπαϊστής, κατά τον αυτοπροσδιορισμό του, ο Ισπανός συγγραφέας Cercas Javier σε πρόσφατη παρέμβασή του για το παρελθόν, παρόν και μέλλον της Ευρώπης, θίγει μεταξύ άλλων και το ζήτημα της συλλογικής (εθνικής) ταυτότητας:  “Στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα ο Montaigne έγραψε: «Υπάρχει μέσα μας τόση διαφορά όση υπάρχει  ανάμεσα σε μας και τους άλλους». Αυτό σημαίνει ότι, πολύ πριν από τον Freud, ο σπουδαίος Γάλλος συγγραφέας κατάλαβε πως κατά μία έννοια η ατομική ταυτότητα είναι μια επινόηση…Αν λοιπόν οι ατομικές ταυτότητες είναι απατηλές, πως μπορεί να μην είναι οι συλλογικές; Στη πραγματικότητα οι εθνικές  ταυτότητες, πχ της Ιταλίας, της Ισπανίας ή της Γερμανίας, δεν είναι τίποτα άλλο από εθνικές επινοήσεις που εισήγαγαν ή επέβαλαν ευθέως κρατικές αρχές που γνωρίζουν πολύ καλύτερα, όπως κάθε εξουσία, πως το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνουν για να διευθύνουν το παρόν και το μέλλον είναι να διευθύνουν το παρελθόν, δηλαδή να κατασκευάσουν ένα αφήγημα του παρελθόντος ώστε να είναι σε θέση να δικαιολογήσουν ένα κοινό παρόν και να προετοιμάσουν ένα όμοιο μέλλον”.

Θα συνυπέγραφε ασμένως αυτή τη θέση του Cercas o Freud και θα εκτιμούσε με έκπληξη για άλλη μια φορά την ικανότητα των συγγραφέων να ανατέμνουν  τον ανθρώπινο ψυχισμό. Έφτασε στο ίδιο συμπέρασμα με τον Montaigne μετά από πολλά χρόνια μελέτης. Από το μακρινό 1896 με τις Νευρο-Ψυχώσεις άμυνας στο 1938 με την Επιτομή της Ψυχανάλυσης, με σημαντικούς ενδιάμεσους σταθμούς το κείμενο για τον φετιχισμό (1927) και το ανολοκλήρωτο Η σχάση του Εγώ στη διαδικασία άμυνας (1938). Η συνεισφορά του όμως υπήρξε επαναστατική καθώς εισήγαγε το ρόλο της σεξουαλικότητας στη ψυχογένεση και αυτού του φαινομένου.

Δύο τρόποι

Μοναδική και απόλυτη προϋπόθεση για την ανάλυση: η δυνατότητα για ελεύθερους συνειρμούς. Από τη πλευρά του αναλυτή, η ουδετερότητα που υποστηρίζεται από  την ισομερώς διάχυτη προσοχή.

Και οι δύο αυτοί τρόποι, του ομιλείν και του ακούειν, που φτάνουν στα όριά τους στη προσπάθεια ερμηνείας του ονείρου, είναι επαναστατικοί και απελευθερωτικοί.

Ανοίκειο

Είναι γνωστή η δυσκολία μετάφρασης της γερμανικής λέξης Unheimliche σε άλλες γλώσσες περιλαμβανομένης της ελληνικής. Ο Freud επισημαίνει αυτό το πρόβλημα στο ομώνυμο δοκίμιό του* και αφιερώνει ολόκληρο το πρώτο κεφάλαιο σε λεξικολογικές παρατηρήσεις. Η ελληνική απόδοση ως ανοίκειο έχει επικρατήσει και είναι η πλησιέστερη εννοιολογικά.

Συνοπτικά ο Freud υποστηρίζει στο δοκίμιο αυτό ότι το ανοίκειο δεν είναι κάτι νέο ή ξένο προς τον ψυχισμό του ατόμου, αλλά κάτι που προϋπήρχε, δηλ. οικείο, και που στη πορεία απωθήθηκε υπό την επίδραση του συμπλέγματος ευνουχισμού και του καταναγκασμού επανάληψης. Η επιστροφή του απωθημένου, με οποιαδήποτε μορφή, μπορεί να προκαλέσει το αίσθημα του ανοίκειου.

Όταν η κ. Θ, παντρεμένη τριάντα χρόνια, αρχίζει να μιλάει για το τι σήμαινε γι΄αυτήν η γέννηση του πρώτου της παιδιού, λέει κάποια στιγμή: «έφυγε το ενδιαφέρον μου [από τον άνδρα μου] και πήγε στο νέο παιχνίδι», σταματάει για δευτερόλεπτα και με έντρομο βλέμμα συνεχίζει:«παιχνίδι…παιχνίδι ήταν και ο Τάκης;{σύζυγος]». Η έκπληξη και η απορία από τη γλωσσική παραδρομή της οφείλονται και στο ότι εκείνη την περίοδο, για σειρά συνεδριών, κατηγορούσε τον Τάκη πως δεν της συμπεριφερόταν με αγάπη και συντροφικότητα.

Αυτό που αποτυπώθηκε στο βλέμμα και στην έκφραση του προσώπου της κ. Θ, ως απεικόνιση του ανοίκειου βιώματος της, δεν μπορεί να αποδοθεί με λόγια και οποιαδήποτε λέξη απλά θα τείνει στη κατανόησή του. Αλλά μόνο τα λόγια, οι ελεύθεροι συνειρμοί θα το ζωντανέψουν. “Πολλοί άνθρωποι βιώνουν το ανοίκειο πάνω απ΄όλα σε σχέση με το θάνατο και με νεκρά σώματα, με την επιστροφή των πεθαμένων, με στοιχειά και πνεύματα” λέει ο Freud δείχνοντας σιωπηρά τη μήτρα των αντιστάσεων στην ανάλυση.

The ‘Uncanny’, (1919), SE 17.