Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αναζητώντας το χαμένο νόημα

Στο τελευταίο του βιβλίο Meaning and Melancholia (2018) ο πολυγραφότατος Christopher Bollas καταπιάνεται με την τρέχουσα πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της Δύσης και προσπαθεί να την κατανοήσει και ερμηνεύσει με κλειδιά κυρίως την προβλητική ταύτιση και τη θεωρία ομάδας του Bion. Ένα βιβλίο πολιτικής ψυχολογίας δηλαδή, είδος που σπανίζει στη ψυχαναλυτική βιβλιογραφία. Στον πυρήνα της σκέψης του βρίσκεται η υποχώρηση της ανθρώπινης ανάγκης για αναζήτηση νοήματος στη ζωή  που συνοδεύεται από  την παράλληλη υποχώρηση της Δημοκρατίας στη πολιτική ζωή. «Είναι ζωτική ανάγκη να ξαναγυρίσουμε στη δημιουργία νοήματος, στη ζωή μας και στις κοινωνίες μας, χρησιμοποιώντας το ψυχολογικό insight μέσα στα πλαίσια της δημοκρατικής εμπειρίας», είναι το συμπέρασμά του αφού προηγουμένως έχει κάνει μια επαρκή αναδρομή στην Ευρωπαϊκή και Αμερικανική ιστορία και σκέψη κατά τον 19ο και 20ο αιώνα.

Χαρακτηριστικοί τίτλοι κάποιων κεφαλαίων του βιβλίου: Ο μεγάλος πόλεμος και η μανιακή στιγμή, Αντί-παγκοσμιοποίηση, Παράνοια, Ιδεολογία, Ανθρώπινες χαρακτηρολογικές αλλαγές, Διαλυμένοι εαυτοί. Στο τελευταίο κάνει ένα σύντομο σχόλιο για τη διάγνωση της οριακής προσωπικότητας. Ξεκινώντας από ένα άρθρο του Robert Knight της Menninger Clinic (1953), ο Bollas θεωρεί καθοριστική τη συμβολή  του Kernberg στη σχετική συζήτηση με το βιβλίο του Οριακές καταστάσεις και παθολογικός ναρκισσισμός (1975). Ισχυρίζεται πως «κανένα κείμενο στην εποχή μας δεν είχε μεγαλύτερη επίδραση στην κλινική πράξη». Αν και τονίζει τη χρησιμότητα αυτού του όρου για όλους τους εργαζόμενους στη ψυχική υγεία, δεν διστάζει να προσθέσει τα προσωπικά του  σχόλια: «Στην πραγματικότητα δεν είναι καθόλου εύκολο να ορίσουμε επακριβώς τι είναι ο ‘οριακός’…κάποιοι κλινικοί, εμού συμπεριλαμβανομένου, θεωρούμε πως η διάγνωση έχει υπερεκτιμηθεί και χρησιμοποιηθεί χωρίς διάκριση. Πολλοί άνθρωποι εμφανίζουν κάποια οριακά χαρακτηριστικά: οι υστερικοί πχ είναι πάρα πολύ ικανοί να εμφανίσουν οριακή σχάση αν πιστεύουν πως αυτό επιθυμεί να δει ο καλός τους ψυχίατρος. Μάλιστα οι σκεπτικιστές αστειεύονται πως ο όρος θα έπρεπε να αποδοθεί στους κλινικούς καλύτερα, στην οριακότητα μεταξύ της δικής τους σαφήνειας και σύγχυσης και στη δική τους ταλάντευση ως προς την αντιμετώπιση των συγκεκριμένων ατόμων».

Αν και σε κάποια σημεία ο Bollas δίνει την εντύπωση του ηλικιωμένου που γκρινιάζει καθώς βλέπει γύρω του να αλλάζει η πραγματικότητα, υποτιμώντας το καινούριο και ανατρέχοντας στο ‘παλιό και καλό’, μια δυσκολία πένθους δηλαδή, δεν παύει με το βιβλίο του να μας δίνει την ευκαιρία να καταλάβουμε την εποχή μας και μέσα από ένα άλλο πρίσμα πέρα από αυτό των πολιτικών επιστημόνων και οικονομολόγων. Ένα πρίσμα πολύ πιο σφαιρικό και ανθρώπινο.

Πατροκτονίες

«Σε ενδιαφέρει πολύ, λες, από ψυχολογική άποψη η συμπεριφορά των συγγενών μετά τον θάνατο ενός προσφιλούς τους προσώπου; Κοίταξε, αυτά τα πράγματα είναι πολύ μπερδεμένα, γιατί ο ψυχικός κόσμος του καθένα μας είναι μοναδικός. Πάρε για παράδειγμα τον Φρόιντ, τον πατέρα της ψυχανάλυσης. Οι μαθητές του, ή όσοι τέλος πάντων ακολούθησαν τον δρόμο που αυτός είχε ανοίξει για τη διερεύνηση της ψυχής του ανθρώπου, άλλοι τον αμφισβήτησαν κι άλλοι τον αγνόησαν για να αναδείξουν τις δικές τους θεωρίες. Βλέπεις ότι η πατροκτονία και η ματαιοδοξία είναι έμφυτα στοιχεία στον ανθρώπινο χαρακτήρα…»

Μεγάλες αλήθειες όπως μόνον οι λογοτέχνες μπορούν να αφουγκράζονται και  να αρθρώνουν. Το συγκεκριμένο απόσπασμα από το εξαιρετικά ανθρώπινο και τρυφερό μυθιστόρημα  του Σαλονικιού συγγραφέα και καρδιολόγου Περικλή Σφυρίδη (γ.1933): Καρκίνος, εκδ. Εστία, 2018.

 

 

 

Ο Freud του Citati

( Ένα διαφορετικό από τα συνηθισμένα  πορτρέτα του Freud. Το φιλοτέχνησε ο Pietro Citati -γ.1930 -, Ιταλός συγγραφέας, κριτικός λογοτεχνίας και βιογράφος των Γκαίτε, Προυστ, Κάφκα, Τολστόι. Γραμμένο με ποιητικό ύφος, εν είδει ελεύθερων συνειρμών, διαβάζεται και σαν απομαγνητοφωνημένος θεατρικός μονόλογος. Δημοσιεύτηκε στη Repubblica στις 10 Ιανουαρίου 2019 με τίτλο Ένας Δον Κιχώτης ονόματι Freud και υπότιτλο Τα πολλά πρόσωπα του πατέρα της ψυχανάλυσης).

Ο Sigmund Freud ήταν ένας γοητευτικός, πνευματώδης και πολύ εκλεπτυσμένος άνθρωπος. Είχε μόνο μια σκιά, τον ανατολίτικο εβραϊσμό, που έπεφτε πάνω του βαριά. Κάπνιζε ασταμάτητα. Έπαιζε σκάκι και ταρό. Έγραφε χωρίς τελειωμό, λες και κυριαρχούνταν από δαιμόνια και μυστήρια. Ζούσε με το στίγμα του Φάουστ μα πιο πολύ του Δον Κιχώτη: ήταν ένας αληθινός Δον Κιχώτης. Λάτρευε τον Μεφίστο: οτιδήποτε το διαβολικό και δαιμονικό ( ο Φάουστ δεν του αρκούσε, αν και ο Freud είχε αμφιβολίες ακόμα και για τον Γκαίτε, του φαινόταν πολύ όμοιος με τον Τόμας Μαν). Ζούσε πολύ ευχαρίστως στη Βιέννη, στην οδό Bergasse κι από κει έκανε  περιπάτους στις εξοχές που απολάμβανε έντονα, αν και κάπου κάπου κατηφόριζε προς τη Βενετία και ούτε λίγο ούτε πολύ μέχρι τη Σικελία, όπως έναν αιώνα νωρίτερα ο Γκαίτε. Ποιος τολμούσε να τον σταματήσει; κουραζόταν ευχάριστα και υπέφερε εύκολα από θλίψη και αίσθημα ματαιότητας. Αλλά ο τόπος δεν του έφτανε. Αναζητούσε το άπειρο: Παρίσι και, προς τα κάτω, μέχρι τον Ακράγαντα, αντιγράφοντας το θαυμαστό ταξίδι του Γκαίτε στη Σικελία. Αλλά αυτά τα ταξίδια ήταν πνευματικά: όλοι οι τόποι της Αυστρίας, όπου υπήρχε επίσης το τίποτε, και το δικό του υψηλό αίσθημα καθήκοντος. Έβγαινε βόλτα με ένα συνηθισμένο γκρι σακάκι, παντελόνι ανοιχτόχρωμο και καπέλο γκρι. Περισσότερο από κάθε άλλο βιβλίο αγαπούσε τον Δον Κιχώτη, γιατί ενσάρκωνε μια πολύ έντονη πλευρά της ψυχής του, ακριβώς εκείνη που γρήγορα θα τον είχε οδηγήσει στη τρέλα. Μα, αν αγαπούσε τον Δον Κιχώτη, επέστρεφε πάντα στον Μεφιστοφελή, του οποίου είχε, κάπου κάπου, κληρονομήσει τον κυνισμό. Καλλιεργούσε λίγες λέξεις: ενοχή, απώθηση, υστερία, νεύρωση, την οποία κατάφερε να κοντρολάρει αλλά όχι να δαμάσει.

Παρά τους μύθους που τον περιβάλλουν, ο Freud ήταν πρόσχαρος, ξένοιαστος, απελευθερωμένος• κατανάλωνε μεγάλες ποσότητες κοκαΐνης• εκτιμούσε την Carmen• ξανά όπως ο Γκαίτε έπαιζε με τη φύση και κρυβόταν πίσω της• θαύμαζε τον Βιργίλιο• η αγάπη του για το σκάκι εναλλασσόταν με εκείνη για τα ταρό, προχωρώντας  πάντα παραπέρα, πάντα πιο μακριά, ποιος ξέρει που, επεξεργαζόμενος θεωρίες, κάθε φορά πιο ιδιοφυείς, τις οποίες οι σύγχρονοί του θεωρούσαν εξωφρενικές. Έτσι γεννήθηκαν, σχεδόν συμπτωματικά, οι σπουδαίες θεωρίες για το Εγώ και το Αυτό, για το Υπερεγώ, Έρως και Θάνατος, ο καταναγκασμός για επανάληψη• η ιδέα του Μωυσή, ο Μωυσής του Μιχαήλ Άγγελου• κατευθυνόταν πάντα προς την αχανή θάλασσα της Θεωρίας ρισκάροντας να πνιγεί μαζί του ο μοντέρνος κόσμος. Διακατεχόταν από αισθήματα  ενοχής • υπέφερε από υστερικά φαινόμενα, ημικρανίες και νεύρωση. Δεν το παραδεχόταν αλλά περιφρονούσε την ιατρική• ποιος; αυτός που ήταν εξαιρετικός γιατρός. Αντικαθιστούσε το αίσθημα πάθους με εκείνο της κατάθλιψης και της απώθησης, πάντοτε θύμα μεγαλειωδών αντιφάσεων. Με το γκρι σακάκι και το ατσαλάκωτο παντελόνι, με το μεγάλο καπέλο, στάθμιζε το τίποτα. Του άρεσε. Το τίποτα του άρεσε εξ ίσου. Τολμούσε• τολμούσε ακόμα και ριχνόταν εκεί που γεννιούνται τα δαιμόνια και τα πιο σκοτεινά μυστήρια, αυτά που φοβόταν και προσπαθούσε να κατακτήσει ή να εξαφανίσει τελείως. Αυτοτιμωρούνταν με το να μην είναι γιατρός και με το να μην έχει την παραμικρή ιδέα για το τι είναι η πραγματική ιατρική• οι εξερευνητές δεν είναι γιατροί, έκρινε. Καθώς περνούσαν τα χρόνια – 1895 ή 1925 – σχεδίαζε θεωρίες με στόχο να αφομοιώσει τον κόσμο. Σε κάποια χρόνια ο απέραντος κόσμος εξαφανίστηκε από τα μάτια όλων. Δεν έμεινε τίποτα.. Συνέχιζε να διαβάζει επιμελώς• πρώτα πρώτα τα αριστουργήματα εκείνης της παράλογης ιδιοφυΐας, του Ντίκενς, με την υστερικόμορφη ή υστερική του δύναμη. Θα μπορούσε να γράψει το Dombey and son: το μεγάλο μυθιστορηματικό αριστούργημα του δέκατου ένατου αιώνα. Αγάπησε τη σύζυγο, με ένα ολοκληρωτικό πάθος, που φούντωνε πάντα τυλίγοντάς τον στα δίχτυα του . Καλλιεργούσε κομψοτεχνήματα, πολύτιμα πράγματα και ό,τι λαμπύριζε. Αγαπούσε το σπίτι του στη Βιέννη, στη Bergasse. Εκθείαζε τη Ρώμη, τον Βιργίλιο και τη Μεσόγειο. Η μυθιστορηματική του δύναμη ήταν αντάξια εκείνης του ώριμου Ντίκενς χωρίς να ξεχνάμε το Circolo Pickwick. Και είναι δύσκολο να μιλήσουμε για την τρυφερότητα και σφοδρότητα με τις οποίες πλημμύριζε τη σύζυγο, για την οποία έτρεφε απεριόριστο έρωτα. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του αρρώστησε πολύ βαριά. Η υστερία τον ταρακούνησε και μετά την διέγραψε. Απελευθέρωσε τις μεγάλες νευρώσεις παράγοντας μεγαλοφυώς θεωρίες επί θεωριών, μέχρι να κυριεύσει τον κόσμο. Εξυμνούσε τη Ρώμη κατά το παράδειγμα του Γκαίτε. Περπατούσε. Κολυμπούσε. Αλίευε. Τα όνειρα δεν τον εγκατέλειψαν ποτέ. Ήταν φτιαγμένος από όνειρα και δεν μπορούσε να τα παρατήσει ούτε στιγμή. Ένιωθε ένα έντονο αίσθημα ενοχής κι ένα πολύ δυνατό αίσθημα απώθησης αν και μισούσε οτιδήποτε είχε να κάνει με τύψεις. Ανακάλυψε το Παρίσι, τη Γαλλία, εκείνο τον σπουδαίο γιατρό, τον Σαρκό. Μια άλλη μεγάλη ανακάλυψή του υπήρξε η Ρώμη – οι θησαυροί της Ρώμης, μάλλον το πρότυπο της Ρώμης. Δεν λησμόνησε ποτέ τον ανατολίτικο εβραϊσμό του που επηρέασε όλη του τη ζωή, ανέκαθεν. Εκθείαζε την θέληση ( και την απεχθανόταν δοθέντος ότι η θέληση δεν βοηθούσε). Γνώριζε ένα μεγάλο πάθος: τη σύζυγο στην οποία αφιέρωσε στοργή και οίστρο που κανείς δεν είχε φανταστεί γι αυτόν. Ήταν μια τέλεια ζωή, δίχως αβεβαιότητες. Δεν θάλεγε κανείς πως το πάθος για τη σύζυγο ήταν τόσο απόλυτο – ήταν το ισοδύναμο των ψυχολογικών του θεωριών. Ήταν ένα πραγματικό κόσμημα. Ήξερε να είναι γλυκός και τρυφερός σε όλη τη περίοδο της ζωής του. Όταν ο Χίτλερ κατέκτησε την Αυστρία και τη Γερμανία, ο Freud δραπέτευσε στην Αγγλία• εγκατέλειψε τη θαυμαστή Αυστρία που περιέγραψε ο Joseph Roth, που του έμοιαζε βαθιά, στο Εμβατήριο Ραντέτσκυ. Στο Λονδίνο του αφαίρεσαν το οστό της κάτω γνάθου σε σημείο που εμποδιζόταν να μιλάει. Ο καρκίνος εξαπλώθηκε γρήγορα. Σώπαινε, σώπαινε, μολονότι συνέχιζε να γράφει ξέφρενα με τη χάρη ενός μεγάλου κλασικού. Πέθανε καπνίζοντας το αγαπημένο του πουράκι. Ποιος ξέρει τι σκεφτόταν και σε τι σκοτοδίνες είχε μεταφερθεί ενόσω, καρτερικότατος, άκουγε τα μηνύματα του Τόμας Μαν και του Στέφαν Τσβάιχ. « Η αλήθεια – έγραφε – δεν είναι εφικτή• οι άνθρωποι δεν την αξίζουν ποτέ. Τώρα, στα ογδόντα τρία, είμαι περισσότερο από ποτέ τελειωμένος και δεν μπορώ παρά να επαναλάβω εκείνο που έλεγε ένας άλλος δάσκαλός μου. Η αλήθεια δεν είναι εφικτή»• όπως σκεφτόταν ο πολυαγαπημένος του Άμλετ.

 

 

 

 

Elisabeth Roudinesco

Τη σκυτάλη των βιογράφων του Freud πήρε πρόσφατα η Elisabeth Roudinesco: Ο Σίγκμουντ Φρόυντ  στην εποχή του και τη δική μας (εκδ. Πατάκη, 2017). Στο motto κιόλας του βιβλίου δίνει το στίγμα της παραθέτοντας μια σκέψη του Σαρτρ: «Το μυστικό ενός ανθρώπου δεν είναι το οιδιπόδειο σύμπλεγμά του, είναι αυτό καθαυτό το όριο της ελευθερίας του, η δύναμη αντίστασής του στα βασανιστήρια και τον θάνατο»…Και για να μην έχουμε καμιά αμφιβολία για αυτό που μας περιμένει κατά την ανάγνωση, τονίζει στην εισαγωγή: « Ο Φρόυντ θεωρούσε ανέκαθεν ότι αυτό που ανακάλυπτε στο ασυνείδητο προδίκαζε εκείνο που συνέβαινε στους ανθρώπους στον χώρο της πραγματικότητας. Επέλεξα να αντιστρέψω τη θεώρησή του και να δείξω ότι αυτό που ο Φρόυντ πίστεψε ότι ανακάλυπτε δεν ήταν, κατά βάθος, παρά ο καρπός μιας κοινωνίας, ενός οικογενειακού περιβάλλοντος και μιας πολιτικής κατάστασης, των οποίων τη σημασία εκείνος ερμήνευε αριστοτεχνικά προκειμένου να τη μετασχηματίσει σε παραγωγή του ασυνειδήτου»…Επέλεξε, έτσι απλά, και νάσου ο Φρόυντ ταχυδακτυλουργός της Roudinesco.

Η συνέχεια ανήκει στο βιβλίο της Λεξικό των ερωτευμένων με την ψυχανάλυση (εκδ. Ενάλιος, 2018) στο οποίο μας εξηγεί πως η παραπάνω επιλογή της είναι απόρροια της φιλοσοφικής σκέψης της  σχολής της Φρανκφούρτης. Στο βιβλίο θα ταίριαζε καλύτερα ο τίτλος Λεξικό των ερωτευμένων με τις ανοησίες και τις ανακρίβειες. Γι αυτόν και μόνο τον λόγο αξίζει να διαβαστεί, γιατί είναι αλλοπρόσαλλο. Και γιατί η ελληνική έκδοση το ανταμείβει με την ανάλογη μεταφραστική επιμέλεια.

Αν υπάρχει μακρινή συγγένεια των βιογράφων με τον Προκρούστη, η Roudinesco αποτελεί τρανό παράδειγμα. Κι όχι εξ αγχιστείας.

 

 

 

 

Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος (1926-2018)

Ψυχίατρος – Ψυχαναλυτής.                                                                                                              Αλλά, προ πάντων, Δάσκαλος.

Where id was, there ego shall be

« Σήμερα σταματώ για οκτώ μέρες τις ψυχαναλύσεις μου για τις διακοπές του Πάσχα. Φέτος συμπληρώθηκαν 7 χρόνια που εξασκώ το επάγγελμα του ψυχαναλυτού. Θαρρώ πως δεν είναι καθόλου ματαιοδοξία ούτε μωροφιλοδοξία ούτε κομπορρημοσύνη να πω ένα εύγε στον εαυτό μου που παρά τις τόσες δυσκολίες παρά τους διωγμούς, είμαι εγώ στην Ελλάδα ο πρωτεργάτης και θεμελιωτής της ψυχαναλύσεως (της επιστήμης αυτής από την οποία περιμένω με βεβαιότητα ακλόνητη την ενηλικίωση του ανθρώπου). Αγωνιζόμενος επί έτη εντελώς μόνος χωρίς λιποψυχία και με το θάρρος την υπομονή και την επιμονή που δίνει η πίστι στις σφριγηλές ψυχές και στους γερούς ανθρώπους.»

Απόσπασμα από την ημερολογιακή εγγραφή   της 21ης Απριλίου 1943 του Ανδρέα Εμπειρίκου (1). Έτσι ακριβώς, ενηλικίωση και μάλιστα υπογραμμισμένη. Ούτε θεραπεία, ούτε αλλαγή, ούτε προσαρμογή. Μάλλον δεν θα γνώριζε πως την ίδια εποχή οι λεγόμενες επίμαχες συζητήσεις στο Λονδίνο (2) βρίσκονταν στο φόρτε τους και δεν θα φανταζόταν πως το ορμητικό  ρεύμα της ιατρικοποίησης  της ψυχανάλυσης θα παρέσερνε στο διάβα του όλα αυτά τα φροϋδο-ποιητικά περί ενηλικίωσης με ή χωρίς υπογραμμίσεις.

  1. Ανδρέας Εμπειρίκος, Οι κύκλοι του Ζωδιακού, εκδ. ΑΓΡΑ, 2018.
  2. The Freud-Klein Controversies 1941-1945,  Routledge, 1991

 

Οιδιπόδειο και Ιστορία

Η σταθερή  πεποίθηση  του Freud για τον οικουμενικό χαρακτήρα του Οιδιποδείου συμπλέγματος διατρέχει όλο το έργο του ακόμα και πριν τη διατύπωση του όρου (1910). Σε επιστολή του στον Fliess (15/10/1897) γράφει: «…ο ελληνικός μύθος γραπώνεται από τη παρόρμηση που ο καθένας μας αναγνωρίζει γιατί όλοι μας νιώθουμε την ύπαρξή της μέσα μας». Και στα Τρία Δοκίμια για τη Σεξουαλικότητα διαβάζουμε: «…κάθε άνθρωπος που φτάνει στον πλανήτη έρχεται αντιμέτωπος με το καθήκον να δαμάσει το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα…με τη πρόοδο των ψυχαναλυτικών μελετών η σημασία του έχει γίνει όλο και περισσότερο εμφανής• η αναγνώρισή του έχει γίνει το έμβλημα που ξεχωρίζει τους υποστηρικτές της ψυχανάλυσης από τους αντιπάλους της» (1920, SE 7, σελ. 226)

Το καθήκον αυτό είναι καθήκον μιας ολόκληρης ζωής, δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Κι ένα μέσον που χρησιμοποιεί ο σύγχρονος άνθρωπος για να δαμάσει το Οιδιπόδειο είναι η σκέψη και η ιδεολογία. Μια συγκεκριμένη, η ακροδεξιά, σε όλες τις εκδοχές της, επιβεβαιώνει τις απόψεις του Freud για την ανδρική και γυναικεία σεξουαλικότητα, για το θετικό και αρνητικό Οιδιπόδειο. Παντού στην οικουμένη τα ακροδεξιά κόμματα υποστηρίζονται σε πολύ μεγαλύτερα ποσοστά από τους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες. Στις πρόσφατες εκλογές στη Σουηδία το ακροδεξιό, αντιμεταναστευτικό κόμμα ψηφίστηκε από το 25% των ανδρών και μόλις το 13% των γυναικών. Στην Ελλάδα η αναλογία είναι ακόμα μεγαλύτερη.

Το Οιδιπόδειο ως μοχλός της Ιστορίας…