Skip to content

…να διαλύσω τις αυταπάτες

Επιστολή του Freud στον Romain Rolland, 4 Μαρτίου 1923*

Αγαπητέ Κύριε,

          θα παραμείνει για πάντα στη ζωή μου ως ευτυχής ανάμνηση το ότι μου επιτρέψατε να ανταλλάξω χαιρετισμούς μαζί σας. Διότι για μας το όνομά σας έχει συνδεθεί με την πιο πολύτιμη και υπέροχη αυταπάτη, την αγάπη που απλώνεται σ′ όλη την ανθρωπότητα.

Ανήκω, βέβαια, σε μια φυλή που στον Μεσαίωνα θεωρήθηκε υπεύθυνη για όλες τις επιδημίες και σήμερα κατηγορείται για τη κατάρρευση της Αυστριακής Αυτοκρατορίας και τη Γερμανική ήττα. Εμπειρίες αυτού του είδους μας κάνουν σοβαρά επιφυλακτικούς και δεν συμβάλλουν στη πίστη σε αυταπάτες. Μεγάλο μέρος της ζωής μου (είμαι δέκα χρόνια μεγαλύτερός σας) αφιερώθηκε στη προσπάθεια να διαλύσω τις αυταπάτες, δικές μου και της ανθρωπότητας. Αλλά αν είναι αδύνατο να πραγματοποιηθεί  αυτή η συγκεκριμένη ελπίδα έστω εν μέρει, αν στη πορεία της εξέλιξης δεν διδασκόμαστε να μην επιτρέπουμε τα ένστικτά μας να καταστρέφουν το είδος μας, αν συνεχίσουμε να μισούμε ο ένας τον άλλον λόγω των μικρών διαφορών και να αλληλοσκοτωνόμαστε για ασήμαντο όφελος, αν συνεχίσουμε να αξιοποιούμε τη μεγάλη πρόοδο που έγινε στον έλεγχο των φυσικών πόρων για τον αμοιβαίο μας αφανισμό, τι σόι μέλλον μας επιφυλάσσεται; Είναι πράγματι πολύ δύσκολο να διασφαλίσουμε τη διαιώνιση του είδους μας εν μέσω  της σύγκρουσης μεταξύ της ενστικτικής μας φύσης και των απαιτήσεων που μας θέτει ο πολιτισμός.

Τα γραπτά μου δεν είναι σαν τα δικά σας: παρηγοριά και ξεκούραση για τον αναγνώστη. Αλλά αν πιστέψω πως σας κίνησαν το ενδιαφέρον θα επιτρέψω τον εαυτό μου να σας στείλω ένα μικρό βιβλίο που σίγουρα δεν το γνωρίζετε: Ψυχολογία των Μαζών και Ανάλυση του Εγώ – εκδόθηκε το 1921. Όχι επειδή το θεωρώ ιδιαίτερα επιτυχημένο έργο, αλλά δείχνει ένα δρόμο από την ανάλυση του ατόμου προς τη κατανόηση του κοινωνικού συνόλου.

Letters of Sigmund Freud, Dover Publications, 1992, p. 341

                                                                                                                 

 

 

 

Η Ιστορία ως κατασκευή

«Μια από τις πολύ πρώιμες αναμνήσεις μου είναι να βρίσκομαι στη κούνια  κι ένα γεράκι να κατεβαίνει πάνω μου, να ανοίγει με την ουρά του το στόμα μου και να χτυπά τα χείλη μου πολλές φορές.»

Αυτή η παιδική ανάμνηση του Leonardo da Vinci έδωσε την ευκαιρία στον Freud να μελετήσει διάφορα θέματα όπως το ζήτημα της καλλιτεχνικής δημιουργίας, τη γένεση ενός ιδιαίτερου τύπου ομοφυλοφιλίας  και να ξεκινήσει την συστηματική ανάπτυξη της έννοιας του ναρκισσισμού.  Ο Freud υποστηρίζει πως η σκηνή αυτή δεν είναι ανάμνηση αλλά φαντασίωση που διαμορφώθηκε μεταγενέστερα και μετατέθηκε στην παιδική ηλικία. Με βάση αυτή τη θέση διατυπώνει πολύ ενδιαφέρουσες απόψεις σχετικά με την δημιουργία της Ιστορίας των εθνών.

«Οι παιδικές αναμνήσεις, σε αντίθεση με τις συνειδητές αναμνήσεις της ωριμότητας, δεν είναι προσκολλημένες στη στιγμή που βιώνονται και κατόπιν επαναλαμβάνονται, αλλά μόνον έρχονται στο φως σε μεταγενέστερη ηλικία όταν η παιδική ηλικία είναι πια παρελθόν• κατά την διαδικασία αυτή τροποποιούνται και παραποιούνται και χρησιμοποιούνται για άλλους, κατοπινότερους σκοπούς έτσι ώστε να μη μπορούν να διακριθούν σαφώς από τις φαντασιώσεις. Αυτό φαίνεται καλύτερα στον τρόπο με τον οποίον δημιουργήθηκε η Ιστορία στους αρχαίους λαούς. Ένα έθνος όσο ήταν μικρό και αδύναμο δεν ενδιαφερόταν για το γράψιμο της Ιστορίας. Οι άνθρωποι όργωναν τη γη τους, πολεμούσαν για την ύπαρξή τους με τους γείτονες προσπαθώντας να κερδίσουν απ′ αυτούς εδάφη και να αποκτήσουν πλούτο. Ήταν εποχή ηρώων, όχι ιστορικών. Ύστερα ήλθε άλλη εποχή, εποχή αναστοχασμού• οι άνθρωποι πια ήταν πλούσιοι και δυνατοί κι ένιωσαν την ανάγκη να μάθουν από που ήλθαν και πως εξελίχθηκαν. Το γράψιμο της Ιστορίας, που ήδη είχε ξεκινήσει καταγράφοντας συνεχώς  το παρόν, τώρα άρχισε να ρίχνει ματιές στο παρελθόν, στην παράδοση και τους θρύλους, να ερμηνεύει τα ίχνη της αρχαιότητας που διασώθηκαν στα ήθη και τα έθιμα και μ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργήθηκε η Ιστορία του παρελθόντος. Αναπόφευκτα αυτή η πρώιμη  Ιστορία εξέφρασε τρέχουσες πεποιθήσεις και επιθυμίες παρά μια αληθινή εικόνα του παρελθόντος• πολλά πράγματα παραλείφτηκαν από την εθνική μνήμη, άλλα διαστρεβλώθηκαν και κάποια κατάλοιπα του παρελθόντος ερμηνεύτηκαν λανθασμένα προκειμένου να ταιριάξουν με σύγχρονες απόψεις. Επί πλέον το κίνητρο των λαών για τη συγγραφή της Ιστορίας δεν ήταν η αντικειμενική περιέργεια αλλά η επιθυμία να επηρεάσουν τους συγχρόνους τους, να τους εμψυχώσουν και να τους εμπνεύσουν, να γίνουν ο καθρέπτης που θα δουν τον εαυτό τους. Η συνειδητή ανάμνηση γεγονότων της ενήλικης ζωής σε ένα ξεχωριστό άτομο αντιστοιχεί στο πρώτο είδος της ιστορικής καταγραφής [χρονικό του παρόντος] ενώ οι παιδικές αναμνήσεις αντιστοιχούν, όσον αφορά την προέλευση και την αξιοπιστία τους, στην Ιστορία των πρώιμων χρόνων των εθνών, Ιστορία που συντάχθηκε αργότερα για μεροληπτικούς λόγους.»

Κατά τον Freud λοιπόν ο Σολωμός ματαιοπονεί όταν επιμένει: “ το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό το αληθινό ” και ο Ελύτης αποδίδει καλύτερα την ψυχική πραγματικότητα: “ κι η πατρίδα μια τοιχογραφία μ’ επιστρώσεις διαδοχικές φράγκικες ή σλαβικές ”.

 

 

 

Freudpromenade*

 

 

Από την Elaine Zickler

 

 

Στο Μπολτσάνο, στο νότιο Τιρόλο,  ο Σίγκμουντ Φρόυντ με την οικογένειά του πέρασε αρκετές καλοκαιρινές διακοπές, διαμένοντας  στο Ρίτεν που βρίσκεται πάνω από την πόλη και πας με τελεφερίκ. Φτάνοντας στο βουνό, στο Άνω Μπολτσάνο, αντικρίζεις πολλά μονοπάτια για πεζοπορία. Ένα, συγκεκριμένα, σου ελκύει το ενδιαφέρον ακόμα κι αν δεν είσαι, όπως εγώ, ψυχαναλυτής που αγαπά τα γραπτά του Φρόυντ και γενικότερα ό,τι δικό του. Αυτό το μονοπάτι ονομάζεται Freudpromenade και ελίσσεται οφιοειδώς μέσα στα βοσκοτόπια και τα  χωράφια πάνω από το Μπολτσάνο, με θέα στις πάλλευκες και πανέμορφες Δολομιτικές Άλπεις· η μόνη σύγκριση που μπορεί να γίνει με κάτι παρόμοιο στις ΗΠΑ είναι, ίσως, το Yosemite, εκατό φορές όμως περισσότερο. Ο Φρόυντ λάτρευε την πεζοπορία σ΄αυτά τα βουνά και η επιγραφή στην αναμνηστική πλάκα μάς λέει πως έγραψε το Τοτέμ και Ταμπού σε διακοπές στο Ρίτεν. Το μονοπάτι αφιερώθηκε στον Φρόυντ το 2006, επέτειο των 150 χρόνων από τη γέννησή του.

Περπατώντας στο Freudpromenade, συνεχώς θυμόμαστε την αυστριακή καθολική εκκλησία με τις  καμπάνες που χτυπούν, πέρα στα λιβάδια και τις κοιλάδες, όλη μέρα κι όλη νύχτα· τα μονοπάτια σημαδεύονται στα σταυροδρόμια με μικρά ξύλινα εκκλησάκια με σκαλιστά παγκάκια με τον Εσταυρωμένο, στολισμένα με δροσερά  λουλούδια· πολλές αγροικίες διαθέτουν στις αυλές και τους αχυρώνες μικρότερες εκδοχές. Τα σπίτια και οι αποθήκες δείχνουν πολύ παλιά, μερικά έχουν ηλικία αρκετών εκατονταετιών , αλλά διατηρούνται πολύ προσεγμένα. Υπάρχει μια ατμόσφαιρα πληρότητας, αν όχι μεγάλου πλούτου, αλλά και μια ευρυθμία ήρεμη και απόμακρη, μια αδιατάρακτη συνέχεια που πάει πίσω στον Μεσαίωνα· τα ανεπιτήδευτα εκκλησάκια, οι λαξευτοί αχυρώνες, τα επιδεξίως κατασκευασμένα κοτέτσια, οι κυψέλες, τα καφασωτά των καρποφόρων, οι φράχτες με τα αναρριχώμενα κλαδιά. Το σημάδι της Freudpromenade, με την ένδειξη 1856-1939, φαίνεται με την πρώτη ματιά να ταιριάζει απόλυτα με αυτή την αδιάκοπη συνέχεια, με το ζωντανό παρελθόν που το συναντάς παντού.

Αλλά δεν είναι καθόλου έτσι. Έχουν επισυμβεί  μερικές διακοπές και αναστατώσεις σ΄ αυτή τη βουκολική σκηνή και πρέπει να καταγραφεί αυτή που συνδέεται με το μονοπάτι πεζοπορίας σε ανάμνηση του Φρόυντ. Επειδή, βέβαια, έπρεπε να εγκαταλείψει τη γενέτειρα Αυστρία το 1938, χρονιά της Νύχτας των Κρυστάλλων και της εισβολής στην Αυστρία των Ναζί που έστησαν την τεράστια σημαία με τη σβάστικα στο κτίριο της πολυκατοικίας όπου έμενε μαζί με τη λέξη «Εβραίοι» με μεγάλα ζωγραφιστά γράμματα. Με την βοήθεια φίλων του, ο ίδιος και οι πλησιέστεροι δικοί του κατόρθωσαν να διαφύγουν τον βέβαιο θάνατό τους στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, μοίρα που οι τρεις μεγαλύτερες αδελφές του δεν κατάφεραν να αποφύγουν. Έζησε τον τελευταίο χρόνο της ζωής του στο Λονδίνο, όπου πέθανε από τον καρκίνο που τον ταλαιπώρησε τα δεκαπέντε τελευταία χρόνια της ζωής του.

Το Μπολτσάνο είναι ένας από τους πιο τέλειους τόπους στον κόσμο, έτσι μου φαίνεται. Όταν επισκεφτήκαμε το ιστορικό κέντρο της πόλης και την Waltherplatz, όπου κυκλοφορούν μόνο πεζοί και ποδηλάτες, διασκεδάσαμε με ζογκλέρ, ταχυδακτυλουργούς, μουσικούς και ισορροπιστές. Υπήρχε μια μεγάλη σκηνή αφιερωμένη στην αναρρίχηση βράχων και πάγων με τις Δολομιτικές Άλπεις παγκόσμιο κέντρο τους. Το παλιό ξενοδοχείο Citta διαθέτει δωμάτια που βλέπουν στην πλατεία και ένα εξαιρετικό εστιατόριο όπου μπορείς να γευματίζεις κάθε βράδυ με φαγητά και ποτά που μεταφέρονται μέσω  της Freudpromenade. Στην καθημερινή αγορά βρίσκεις αφθονία αξεπέραστων σε ποικιλία και ομορφιά τοπικών αγαθών. Το νότιο Τιρόλο με το αλπικό του έδαφος έχει μια μεσογειακή πλευρά που δίνει δυνατότητα σε αμπελοκαλλιέργειες –τα φημισμένα κρασιά Alto Adige– όπως επίσης παράγει υπέροχα μήλα, λεμόνια και αγκινάρες, κεράσια και ροδάκινα, μούρα και κάστανα. Αυγά, γάλα, αρνιά και πουλερικά, καπνιστά κρέατα  και λουκάνικα, τυριά, καρύδια, μανιτάρια, χωριάτικα ψωμιά – όλα κατεβαίνουν από το βουνό στην αγορά σε καθημερινή βάση, μαζί με κάθε είδος λαχανικού. Πιθανώς το μόνο μη τοπικό προϊόν είναι ο καφές. Η ζωή φαίνεται ωραία εδώ πέρα. Στους δρόμους της πόλης, νέοι και μεγαλύτεροι περπατούν και κάνουν ποδήλατο μαζί, νεαροί και νεαρές με Armani και Prada· γριές με κοφίνια και τσεμπέρια· νεαρές μητέρες με δύο ή και τρία παιδάκια πάνω στο ποδήλατο ή στο κορμί τους μαζί με τις σακούλες με τα ψώνια. Η πόλη έχει πολλούς δρόμους που περιζώνουν ένα τεράστιο δημόσιο πάρκο το οποίο φιλοξενεί ποδοσφαιριστές, μια μεγάλη παιδική χαρά, ποδηλατοδρόμους κ.ά. Περπατώντας τα απογεύματα στην κάτω πόλη ή κάνοντας πεζοπορία στην πάνω, μένεις με μια  εντύπωση υγείας και σφρίγους ολόγυρα, ιδού ένας ξεκούραστος και πάρα πολύ ευχάριστος τόπος για να μείνεις. Τα λεωφορεία είναι δωρεάν – ανέβα, κατέβα. Από την κεντρική πλατεία πηγαίνεις με τα πόδια στον σιδηροδρομικό σταθμό κι από κει μπορείς να βρεθείς μέσα σε τρεις ώρες στη Βενετία, στη Βιέννη, στο Βερολίνο. Δύσκολα βρίσκεις ένα ψεγάδι. Υπάρχουν δώδεκα ιστορικές εκκλησίες, η παλιότερη είναι του 12ου αιώνα και η νεότερη του 17ου. Κάποια πολιτιστικά θέλγητρα περιλαμβανομένου του αρχαίου οχυρωματικού κάστρου  Runkelstein που καυχιέται για τις κοσμικές μεσαιωνικές τοιχογραφίες με σκηνές από το Τριστάνος και Ιζόλδη και τη ζωή στο παλάτι καθώς και το αρχαιολογικό  μουσείο  όπου θα βρεις τον περίφημο Άνθρωπο των πάγων που ξαναβγήκε στην επιφάνεια, ταριχευμένος με φυσικό τρόπο και διατηρημένος πλήρως μετά από χιλιετίες, σε έναν παγετώνα πάνω από την πόλη λίγα χρόνια πριν.

Θυμάσαι την ιστορία του Δρος Χένρυ Σέλγουιν από τους Ξεριζωμένους του W.G. Sebald.[1] Μια μέρα του 1986, ο αφηγητής, ταξιδεύοντας με το τραίνο από τη Ζυρίχη στη Λωζάννη, φέρνει στο μυαλό του ξαφνικά τον Δρα Σέλγουιν, εβραίο εμιγκρέ που γνώρισε στην Αγγλία και ο οποίος είχε βάλει τέλος στη ζωή του δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα. Την ίδια μέρα διαβάζει στην εφημερίδα πως κάποιος παλιός φίλος του Δρος Σέλγουιν, ένας ελβετός οδηγός βουνού που είχε εξαφανιστεί στα βουνά το 1914, είχε ξαναεμφανιστεί, τα παγωμένα του λείψανα ξεβράστηκαν από τον παγετώνα ύστερα από επτά δεκαετίες. Ο Sebald γράφει:

 

 

«Να, λοιπόν, πώς επιστρέφουν, οι νεκροί. Καμιά φορά χρειάζεται να περάσουν πάνω από επτά δεκαετίες· και τότε, εμφανίζονται μέσα απ’ τους πάγους, πεταμένοι στην άκρη της μορένας, ένας μικρός σωρός από γυαλιστερά οστά κι ένα ζευγάρι αρβύλες με καρφωτές σόλες.»

 

Κι αναπόφευκτα θυμάσαι τον Φρόυντ. Διατρέξαμε το Freudpromenade το 2009, εβδομήντα ένα χρόνια μετά τη φυγή του από την Αυστρία και ακριβώς εβδομήντα μετά το θάνατό του. Αν και τιμάται η επέτειος της γέννησής του μαζί με πληροφορίες για τη διαμονή του ίδιου και της οικογένειάς του στο Ρίτεν και το ότι έγραψε μέρος ή ολόκληρο το Τοτέμ και Ταμπού στις διακοπές του εκεί, δεν υπάρχει καμιά αναφορά στο διωγμό του, στην αναγκαστική και απεγνωσμένη εξορία του ή στην εξόντωση των αδελφών του. Τίποτα, κανένα σημάδι σ΄ αυτόν τον φαινομενικά γαλήνιο τόπο, σ΄ αυτή την πλούσια και εύφορη κοιλάδα, σ΄ αυτόν τον επίγειο παράδεισο, δεν υπάρχει τίποτα που να αποκαλύπτει στον επισκέπτη πως μόλις εξήντα πέντε χρόνια πριν, το 1944, υπήρχε στο Μπολτσάνο ένα μεγάλο στρατόπεδο προσωρινής διαμονής όπου περισσότεροι από ένδεκα χιλιάδες κρατούνταν από τους ναζί  πριν σταλούν αλλού, να εργαστούν σκληρά και να λιμοκτονήσουν, να σκοτωθούν και να ταφούν σε τάφους δίχως κάποιο σημάδι, κάπου στην ανατολική Ευρώπη. Το Freudpromenade στη φαντασία μου θα εκτεινόταν από το Μπολτσάνο μέχρι τη Βιέννη και το Παρίσι κι από κει στο Λονδίνο. Θα ιχνογραφούσε το ταξίδι του συγκεκριμένου περιπλανώμενου ανάμεσα στα εκατομμύρια που τα ταξίδια τους κατέληξαν στα στρατόπεδα και στους πολύ λιγότερους, χιλιάδες, που οι περιπλανήσεις τους οδήγησαν σε καινούργιες πατρίδες και αναγνωρίσιμους τάφους, σε τόπους που μπορείς να θυμηθείς τις ζωές τους, τα βάσανα και τις επιτυχίες τους.

Στο  Hotel Terminus, το ντοκιμαντέρ του Μαρσέλ  Οφύλς  για τον Κλάους Μπάρμπι και το ταξίδι που επιχείρησε, με τη συνδρομή δυτικών κυβερνήσεων και του Βατικανού, ώστε να αποφύγει τη δικαιοσύνη για  εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, συνηθισμένοι γερμανοί και γάλλοι πολίτες, στη δεκαετία του1980, επιλέγουν να ερμηνεύουν την καταδίωξή του ως ακόμα μία ενοχοποιητική ένδειξη της εκδικητικότητας των εβραίων: ότι καταδιώκουν ανηλεώς το κακόμοιρο γεροντάκι μετά από σαράντα χρόνια και περισσότερο και όχι ότι οι εβραίοι έπρεπε να περιμένουν την εμποδισμένη και καθυστερημένη δικαιοσύνη πάνω από σαράντα χρόνια. Πόσο εύκολα και φυσικά οι δράστες μετατρέπονται σε θύματα, δυνάμεις συμπράττουν για να αναθεωρηθεί η ιστορία και να συνταχθούν με τους επιτιθέμενους ακόμα και μετά την ήττα τους. Στους Ξεριζωμένους, ο αφηγητής της ιστορίας του Μαξ Φέρμπερ επιστρέφει να επισκεφτεί ό,τι απέμεινε από την εβραϊκή κοινότητα των πόλεων  Steinach και Kissingen. Δεν έχουν μείνει και πολλά. Η συναγωγή έχει καταστραφεί και το κοιμητήριο βρίσκεται σε κατάσταση εγκατάλειψης και ερείπωσης. Βρίσκει ένα σήμα, ένα κενοτάφιο, σε ανάμνηση των γονιών του Ferber, χαμένοι και οι δύο στα στρατόπεδα το 1941. Σχολιάζει: «Ένιωθα όλο και πιο έντονα πως η διανοητική φτώχεια και η απώλεια της  μνήμης που με περιέβαλλε, η επιδεξιότητα με την οποία οι Γερμανοί είχαν διαγράψει το παρελθόν τους, άρχιζε να μου φέρνει πονοκέφαλο και να προσβάλλει τα νεύρα μου». Αλλά είναι τελείως αμερόληπτο σήμερα, το 2017, να αποδίδουμε αυτή τη «διανοητική φτώχεια και απώλεια της μνήμης», αυτή την «επιδεξιότητα»  αποκλειστικά στους Γερμανούς; Όχι.

Τώρα πια γνωρίζουμε και μπορούμε να δούμε, αν έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά, πως είναι μια οικουμενική  τάση των ισχυρών και των  νικητών να επιβάλουν σκόπιμη άγνοια, μια διανοητική φτώχεια στον εαυτό τους και στους πληθυσμούς τους· να θυμόμαστε μόνο ό,τι υποστηρίζει έννοιες εθνικού εξαιρετισμού· να υπολογίζουμε  στις επιμνημόσυνες τελετές τα σώματα μόνο των στρατιωτών και όχι των πολιτών· να διεξάγουμε πολέμους για να επανορθώσουμε το αβάσταχτο ναρκισσιστικό τραύμα μιας ήττας. Πολλοί ιστορικοί έκαναν αυτή την σύνδεση μεταξύ της ήττας της Γερμανίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και της μιλιταριστικής της ανάπτυξης στον Β’ και τη φρίκη του· ο Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος την έκανε μεταξύ του πρώτου πολέμου στο Ιράκ και το Βιετνάμ· ο Τζορτζ Μπους ο νεότερος μεταξύ των επιθέσεων στους Πύργους  και τον δεύτερο πόλεμο στο Ιράκ· και μεταξύ της ήττας της Ομοσπονδίας και του λευκού εθνικισμού στην εποχή του Τραμπ. Αυτή τη στιγμή που βρισκόμαστε φαίνεται ότι ως έθνος προτιμούμε να επιμένουμε στην ηθική ισοτιμία θύτη – θύματος, παρά να κάνουμε την αναγκαία ηθική διάκριση αποδεχόμενοι την ήττα, ή τουλάχιστον το κακό που κάναμε. Η αναισχυντία συνοδεύει αυτή την άρνηση της κοινής ηθικής…

Αν σήμερα, σ΄ αυτόν τον κόσμο του παγκόσμιου εμπορίου και της σύγκρουσης,  ταυτιζόμαστε με τους ισχυρούς και τους μιλιταριστές, είμαστε οι ναζί της εποχής μας. Κι αν ταυτιζόμαστε με τους πρόσφυγες, τους ακατάπαυστα περιπλανώμενους και τα θύματα των ισχυρών, είμαστε οι εβραίοι. Η Γερμανία δεν είναι πλέον ο ναζί του κόσμου, ούτε το Ισραήλ η αποκλειστική πατρίδα των εβραίων. Εβραίος είναι όποιος αναγκάζεται να εγκαταλείψει την πατρίδα του, όποιος δεν έχει σπίτι, όποιος καταδιώκεται, βασανίζεται, γίνεται εξιλαστήριο θύμα· ναζί είναι όποιος αναλαμβάνει το ρόλο του βασανιστή, καταστροφέα, διώκτη, όποιος ονειρεύεται τον έλεγχο και την κυριαρχία του κόσμου. Ο εβραίος εξαναγκάζεται να κάνει για τον ναζί τη βρώμικη δουλειά που δεν κάνει ο ναζί ο ίδιος· ο ναζί ταυτίζει τον εβραίο με τη δουλειά του και τον αποκαλεί βρωμιάρη. Ο ναζί κάνει τη βρώμικη δουλειά του νόμιμα, νομοθετεί νέους νόμους προκειμένου να νομιμοποιήσει τη νέα φρίκη· ο εβραίος καταλήγει να βρίσκεται εκτός νόμου, οικονομίας και, τελικά, εκτός ανθρωπότητας. Δεν έχει πατρίδα αλλά πάει όπου τον δέχονται· ο ναζί διαμορφώνει την πατρίδα με τέτοιο τρόπο ώστε να εξωθηθεί ο εβραίος σε φυγή. Στερημένος από εθνική ταυτότητα, νομιμοποίηση, διωκόμενος και παραγκωνιζόμενος ο εβραίος περιπλανάται ζητώντας να γίνει αποδεκτός. Ο ναζί υποβιβάζει τον εβραίο στην αγοραστική αξία του αθροίσματος των ικανοτήτων του και της εργασιακής του ζωής, προσεκτικά καθορίζοντας και περιορίζοντας την τροφή και την ιατρική φροντίδα έτσι ώστε ο εβραίος να κοστίζει στο τέλος λιγότερο στο αφεντικό του. Οτιδήποτε θεωρείται επουσιώδες αφαιρείται από τον εβραίο· για τον ναζί δεν υπάρχει όριο στην πραγματοποίηση των επιθυμιών του και στη βούλησή  του για ισχύ.

Δεν είναι εύκολο να θέσουμε στον εαυτό μας το ερώτημα: με ποια πλευρά είμαι; Είναι ψυχωσικό ερώτημα κι αν προσπαθήσουμε να το απαντήσουμε ως έχει θα απειληθεί η ψυχική μας υγεία. Κι όμως, μας προσφέρει τη μόνη ηθική πυξίδα σ΄ αυτούς τους ψυχωσικούς καιρούς. Η απάντηση στο ερώτημα αναγκαστικά είναι πως είμαστε και με τις δύο πλευρές, ο καθένας μας, διαρκώς. Στον ασυνείδητο ψυχισμό μας και στον ανθρώπινο πυρήνα μας είμαστε και ναζί και εβραίοι. Και κάθε στιγμή της μέρας χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε τον ναζί εαυτό μας και να τον αναγκάζουμε να πράξει το σωστό.

Πράγματι, δρούμε με ασυνείδητους τρόπους· διχάζουμε τη συνείδησή μας με χιλιάδες τρόπους που μας επιτρέπουν να προσποιούμαστε πως δεν προκαλούμε τα προβλήματα που προσπαθούμε να διορθώσουμε με διαρκώς πιο βίαιες μορφές απώθησης και καταπίεσης. Ήταν η ιδιοφυΐα του Φρόυντ που τον οδήγησε να μάθει αυτή την αλήθεια που εμείς θέλουμε να ξεχάσουμε , παραδίδοντάς τον τώρα, την εποχή της νευροεπιστήμης και του απόλυτου μπεχαβιορισμού, στο παλιό μαγαζάκι με τα αξιοπερίεργα της ιστορίας. Μόχθησε να δημιουργήσει μια ενοποιητική θεωρία για τον ανθρώπινο ψυχισμό – ανάλογη με το έργο του Αϊνστάιν στη φυσική–, τέτοια ώστε διαφορετικά φαινόμενα, από γλωσσικά ολισθήματα έως το αστείο, το νευρωσικό σύμπτωμα και τη δυσφορία στον πολιτισμό, να αποκτήσουν όλα νόημα. Αν και θεωρούσε πως κατάφερε  το τρίτο μεγάλο κτύπημα στη δυτική ουμανιστική κοσμοθεωρία μετά τον Κοπέρνικο και τον Δαρβίνο, υπήρξε παρ΄ όλα αυτά μέγας ουμανιστής. Στο ψυχαναλυτικό σχέδιο ήταν η αποκατάσταση στο άτομο κάθε δυνατού βαθμού ελευθερίας και αυτοπροσδιορισμού με δεδομένο πως μεγάλο μέρος της ψυχικής δραστηριότητας συμβαίνει έξω από τη συνειδητή επίγνωση. Σαφής ήταν η ελπίδα του να καταφέρει το κάθε ξεχωριστό  άτομο, στον μικρό χώρο της ελευθερίας του, να συγκρατηθεί από το να προκαλέσει στους άλλους το κακό που αυτός έπαθε, χωρίς προσφυγή σε θρησκευτικά δόγματα ή πίστη σε θεϊκή τιμωρία ή επιβράβευση. Ήταν ένα ηθικό αλλά στωικό όραμα, αβάσταχτο για τους περισσότερους.

[1] W.G.Sebald, Οι ξεριζωμένοι, μετάφραση: Γιάννης Καλλιφατίδης, Άγρα, Αθήνα 2006 

*Το παραπάνω κείμενο της άγνωστής μου Αμερικανίδας ψυχαναλύτριας Elaine Zickler βρήκα τυχαία στο  ίντερνετ κι επειδή μου άρεσε πολύ σκέφτηκα να το μεταφράσω ώστε να το απολαύσουν κι άλλοι αναγνώστες και μάλιστα όχι του στενού ψυχαναλυτικού χώρου. Η μετάφραση αυτή πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό The books’ journal, τεύχος 84, Ιαν-Φεβ. 2018, συνοδευόμενη από ταιριαστή με το κείμενο φωτογραφία. Οφείλω ευχαριστίες στον εκδότη του περιοδικού Ηλία Κανέλλη που εξ αρχής αγκάλιασε ζεστά την πρότασή μου.

Η πόλις ως παιδική ηλικία

                                                                                                  Της Σοφίας Μ.  

Στις 25 Οκτωβρίου 1931 στο σπίτι που γεννήθηκε ο Freud στο Pribor-Freiberg αποκαλύφθηκε μια αναμνηστική πλάκα προς τιμή του. Στην τελετή δεν παραβρέθηκε ο ίδιος αλλά έστειλε επιστολή την οποία ανέγνωσε η κόρη του Άννα. Το συγκινητικό, κατά τον Peter Gay, περιεχόμενο της επιστολής έχει ως εξής:

« Ευχαριστώ τον δήμαρχο της πόλης του Pribor-Freiberg, τους οργανωτές αυτής της τελετής κι όλους όσοι την παρακολουθούν για την τιμή που μου κάνουν επισημαίνοντας το σπίτι που γεννήθηκα μ΄αυτή την  καλλιτεχνική αναμνηστική πλάκα—και μάλιστα όσο ακόμα ζω κι ενώ ο κόσμος γύρω μας δεν έχει ακόμα συμφωνήσει ως  προς την εκτίμηση του έργου μου.

Έφυγα από το Freiberg στην ηλικία των τριών ετών και το επισκέφτηκα ξανά όταν ήμουν δεκαεξάχρονος μαθητής, κατά  την περίοδο των σχολικών διακοπών φιλοξενούμενος από την οικογένεια Fluss, κι από τότε δεν ξαναγύρισα. Πολλά μου συνέβησαν σ΄αυτά τα χρόνια•  οι δυσκολίες υπήρξαν πολλές, βίωσα δυστυχισμένες και ευτυχισμένες καταστάσεις, είχα και κάποιες επιτυχίες—ο κοινός συνδυασμός κάθε ανθρώπινης ζωής. Στα εβδομήντα πέντε μου δεν μου είναι εύκολο να γυρίσω πίσω σε κείνα τα πρώιμα χρόνια• ελάχιστα υπολείμματα απομένουν στη μνήμη μου από κείνης της εποχής τα πολύτιμα βιώματα. Αλλά για ένα πράγμα είμαι σίγουρος: βαθιά θαμμένο μέσα μου ακόμα ζει το χαρούμενο παιδί του Freiberg, ο πρωτότοκος γιος μιας νεαρής μητέρας, ο οποίος καλωσόρισε τις πρώτες ανεξίτηλες εντυπώσεις που δέχθηκε απ΄αυτή τη γη, απ΄αυτόν τον ουρανό. Θέλω λοιπόν να μου επιτρέψετε να κλείσω τον ευχαριστήριο λόγο μου με μια εγκάρδια ευχή για την ευτυχία αυτού του τόπου και των κατοίκων του.»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Insight

«…Μπορείς να τα βάλεις με τις δυνάμεις της φύσης; όχι,

      μπορείς να τα βάλεις με το ασυνείδητο; όχι…»

( από τους ελεύθερους συνειρμούς της κ. Μ )

 

Ιστορία επαναλαμβανόμενη

Ο Frederick Crews (γεν. 1933) είναι σήμερα στις ΗΠΑ ο πιο γνωστός πολέμιος του Freud, θα λέγαμε επαγγελματίας στο είδος του. Από το 1980, κι ενώ μέχρι τότε ως λογοτεχνικός κριτικός χρησιμοποιούσε στο έργο του την ψυχαναλυτική θεωρία, μετατρέπεται σε σφοδρό πολέμιο του Freud, με αλλεπάλληλα κείμενα κυρίως μέσα από τις σελίδες του περιοδικού The New York Review of Books. Η καριέρα, που από τότε μεθοδικά έκτισε, κορυφώθηκε με την έκδοση του βιβλίου του Freud: The Making of an Illusion (2017). Kατά καιρούς πολλοί ψυχαναλυτές πχ Gabbard, Goodman, Richards, προσπάθησαν να αντικρούσουν τα επιχειρήματά του με αντίστοιχα δικά τους  χωρίς βέβαια αποτέλεσμα. Ο George Prochnik, λογοτεχνικός κριτικός κι αυτός, στην κριτική του για το βιβλίο στους NYT, 14/8/2017, προσεγγίζει καίρια το φαινόμενο Crews γράφοντας πως αν δεν υπήρχε ο Freud θα τον είχε επινοήσει ο Crews…εστιάζοντας στους λόγους που τον ωθούν σ΄αυτή τη πολεμική κι όχι στα όπλα που χρησιμοποιεί.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τα βαθύτερα κίνητρα του Θανάση Ντινόπουλου, καθηγητή Ανατομικής, Ιστολογίας και Εμβρυολογίας του Τμήματος Κτηνιατρικής του ΑΠΘ που τον οδήγησαν στην έκδοση του βιβλίου του Ύπνος και όνειρα (2016) κι αν εζήλωσε τη δόξα του Crews, αλλά θα άξιζε να διαβάσει κάποιος τη συνέντευξή του στο bookpress.gr για να απολαύσει τις απόψεις του για τα όνειρα, τον Freud και την ψυχανάλυση. Εδώ θα αρκεστώ σε μια μεγαλειώδη φράση του: “Άλλωστε, αν ξαπλώσει κανείς στο ντιβάνι είναι αμφίβολο αν θα ξανασηκωθεί ποτέ.” (sic)

Όπως η ιστορία μιας ανάλυσης είναι η ιστορία των αντιστάσεων του αναλυόμενου (ης) έτσι και η ιστορία της Ψυχανάλυσης είναι η ιστορία των αντιστάσεων προς αυτήν. Τα πρόσωπα αλλάζουν μόνο μες τον χρόνο…

 

SIGNOR-ELLI

Το όνομα του Ιταλού ζωγράφου της Αναγέννησης Luca Signorelli έμεινε στην ιστορία  κυρίως λόγω των τοιχογραφιών του στον καθεδρικό του Orvieto αλλά και γιατί κάποτε ο Freud …το ξέχασε. Σήμερα πια, μετά από 120 χρόνια, το επεισόδιο Signorelli αποτελεί  ξεχωριστό κεφάλαιο της ψυχαναλυτικής ιστορίας κι έχει αποτυπωθεί οριστικά από τον Freud στη Ψυχοπαθολογία της καθημερινής ζωής (1901). Ως έκφραση της ικανότητάς του για αυτοανάλυση και με την ανάδειξη των ελεύθερων συνειρμών και του κεντρικού ρόλου της απώθησης στη διαδικασία της, έχει πολλές φορές ερεθίσει τη φαντασία μεταγενέστερων ψυχαναλυτών να χωθούν στη προσωπική ζωή του Freud, γιατί όχι και στο ασυνείδητό του, και να ανακαλύψουν τους “πραγματικούς λόγους” του ξεχάσματος του ονόματος του ζωγράφου (Lacan, Wilden, Anzieu, Molnar, Karpe).   

Πολλά έχουν γραφτεί λοιπόν προς αυτή την κατεύθυνση και το συγκεκριμένο κείμενο του Freud έχει καταστεί αντικείμενο των προβολών και της αμφιθυμίας των συντακτών τους. Άλλοι περιορίζονται στο να καταδείξουν με αυτό βασικές ψυχαναλυτικές έννοιες, όπως έκαναν αρκετά πρώιμα για τα σύγχρονα ελληνικά ψυχαναλυτικά πράγματα, ο Μάριος Μαρκίδης στο βιβλίο του Η Ψυχανάλυση του Διχασμένου Υποκειμένου (1977) και ο Θάνος Λίποβατς στο βιβλίο του  Η Ψυχοπαθολογία του Πολιτικού (1990).

Ο Nicholas Fox Weber με το βιβλίο του FREUD’S trip to ORVIETO (2017) προσπαθεί κι αυτός σε ρόλο ντετέκτιβ να φωτίσει τα άδυτα της ζωής και του ασυνειδήτου του Freud προκειμένου να λύσει τον γρίφο της λησμονιάς. Μόνο που στην περίπτωσή του αυτό δεν είναι παρά ένα γοητευτικό τέχνασμα. Στην ουσία, στις 332 σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνει τη δική του, προσωπική ζωή ή μάλλον συνεχίζει δημόσια την προ ετών επτάχρονη ανάλυσή του με τον Albert J. Solnit, μαθητή της Anna Freud. Αν μας προσφέρει την ευκαιρία να γνωρίσουμε τον άνθρωπο απολαμβάνοντας ένα αρκετά συναρπαστικό κείμενο είναι (και) γιατί ο Weber δεν είναι ψυχαναλυτής αλλά ιστορικός τέχνης. Και δεν φοβάται να πατήσει στα χνάρια του Βιεννέζου…