Skip to content

Ο Οιδίπους στο ντιβάνι του Προκρούστη

Η πρόσφατη (Οκτώβριος 2016) εκδοτική παραγωγή των ψυχαναλυτικών KARNAC περιλαμβάνει το βιβλίο Oedipus and the Oedipus Complex: A Revision των S. Zepf, F.Zepf, B.Ullrich και D. Seel.

Διαβάζουμε στο συνοδευτικό ενημερωτικό σημείωμα: “ Στη σύγχρονη ψυχαναλυτική σκέψη, η φροϋδική έννοια του Οιδιποδείου συμπλέγματος τείνει να επισκιάσει την ερμηνεία των μύθων που περιβάλλουν τον Οιδίποδα. Οι συγγραφείς, αξιοποιώντας τους Οιδιποδειακούς μύθους, αντικρούουν αυτή την κατάσταση αντιστρέφοντάς την, προκειμένου να ερμηνεύσουν το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Μ’ αυτόν τον τρόπο το εκθέτουν σαν μια σκέτη προσχηματική ιστορία. Αποκαλύπτουν τον πραγματικό χαρακτήρα του, φανερώνοντάς το ως δράμα που εκτελέστηκε όχι από τον Οιδίποδα, αλλά από την Ιοκάστη, τη μητέρα, και τον Λάϊο, τον πατέρα. Γιατί ούτε το δράμα του Σοφοκλή ούτε οι Οιδιποδειακοί μύθοι παρέχουν κάποιες ενδείξεις ότι ο Οιδίπους είναι ερωτευμένος με την Ιοκάστη και ότι γεννήθηκε με την πρόθεση να σκοτώσει τον πατέρα του Λάϊο. Αυτό που αναφέρουν οι μύθοι είναι το πάθος της Ιοκάστης για τον Οιδίποδα, τον οποίο αγαπά πιο πολύ από τον πατέρα του και την επιθυμία του Λάϊου να βγάλει από τη μέση τον αντίζηλό του Οιδίποδα ήδη από τη γέννησή του. Ο Freud παρέβλεψε αυτές τις πλευρές των Οιδιποδειακών μύθων. Ξεσκεπάζοντάς τες οι συγγραφείς καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι ο Οιδίπους δεν είχε Οιδιπόδειο σύμπλεγμα (sic). Οι μύθοι αποκαλύπτουν πως δεν είναι ο γιος ή η κόρη που ανταγωνίζονται τον πατέρα ή τη μητέρα τους, αλλά πως οι γονείς ανταγωνίζονται ασυνείδητα το παιδί τους χάριν της αγάπης του συντρόφου τους.” 

Στη μοναδική ηχογράφηση της φωνής του Freud (BBC 1938) τον ακούμε να λέει: “ …Resistance was strong and unrelenting…But the struggle is not yet over.” Αν ζούσε σήμερα θα κουνούσε το κεφάλι συγκαταβατικά. Μπορεί και νάβαζε στο πικάπ τους DOORS, THE END…

Μαζοχισμός και ρωσικό μυθιστόρημα

Προς το τέλος του δοκιμίου  Το Οικονομικό Πρόβλημα του Μαζοχισμού (1924), ο Freud μιλώντας για τον πειρασμό που εισάγει στον άνθρωπο ο μαζοχισμός, να διαπράξει δηλ. ‘αμαρτωλές’ πράξεις για τις οποίες στη συνέχεια θα  εξιλεωθεί με τις μομφές της σαδιστικής συνείδησης, παραθέτει ως χαρακτηριστικό παράδειγμα “τόσο πολλούς Ρωσικούς μυθιστορηματικούς ήρωες”. Έτσι, γενικά και αόριστα, χωρίς καμία παραπομπή σε έργο ή ήρωα.

Γνωρίζοντας τον θαυμασμό του για τον Ντοστογιέφσκι και τις συχνές αναφορές στο μυθιστόρημα Αδελφοί Καραμαζώφ στην εργασία του Ο Ντοστογιέφσκι και η Πατροκτονία (1928), μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε πως είχε στο μυαλό του αυτό το έργο. Και πιο συγκεκριμένα το 4ο κεφάλαιο του 5ου βιβλίου με τίτλο Ανταρσία, μια μικρή πραγματεία περί σαδομαζοχισμού.

«Σε βασανίζω, Αλιόσα, μου φαίνεται πως δεν αισθάνεσαι καλά. Αν θέλεις, σταματάω.                                                                                                                 -Δεν πειράζει, θέλω και γω να υποφέρω, τραύλισε ο Αλιόσα.»

Σε επιστολή του στον Reik (1929) o Freud εξομολογείται: “ Έχεις δίκιο να φαντάζεσαι ότι παρ’ όλο τον θαυμασμό μου για την ένταση και υπεροχή του Ντοστογιέφσκι, δεν τον συμπαθώ στη πραγματικότητα. Κι αυτό γιατί η υπομονή μου για τους παθολογικούς χαρακτήρες εξαντλείται στην ανάλυση. Στην τέχνη και τη ζωή δεν τους αντέχω.”

 

Τέχνη και ψυχανάλυση

Σε εποχές που η σκέψη του Freud αμφισβητείται ή και κατακρεουργείται από την επιστημονική και ψυχαναλυτική κοινότητα, η έμμεση υπεράσπισή της έρχεται και πάλι από τον χώρο της Τέχνης. Ο ίδιος ο Freud πάντα πίστευε ότι οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες γενικότερα ήταν οι καλύτεροι συνήγοροι της θεωρίας του μιας και είχαν την ικανότητα να εμβαθύνουν με οξυδέρκεια στον ανθρώπινο ψυχισμό. Στο σύνολο του έργου του διακρίνει πολύ εύκολα ο αναγνώστης μια φανταστική παγκόσμια βιβλιοθήκη και πινακοθήκη.

Ο Daniel Barenboim περιγράφει∗ με την χαρακτηριστική απλότητα που τον διακρίνει πώς δύο εξέχουσες μορφές της Μουσικής στον  20ο αιώνα, ο Edwin Fischer και ο Claudio Arrau, ανταποκρίνονται συναισθηματικά στο ίδιο μουσικό θέμα, το τελευταίο μέρος της σονάτας Νο 7 του Beethoven. Στον πρώτο γεννώνται αισθήματα ευθυμίας και χαράς, στον δεύτερο θλίψη και τραγικότητα.

Πως τo ‘λεγε ο Freud; Η βαθύτερη ουσία της ενόρμησης είναι η ώση, το αντικείμενο είναι μεταβλητό, μπορεί όμως το ίδιο αντικείμενο να ικανοποιεί ταυτόχρονα διαφορετικές ενορμήσεις.

∗  https://www.youtube.com/watch?v=wh-pcrWG3Mg

Χαμένες ομορφιές

Ένα  από τα καλύτερα δοκίμια εφαρμοσμένης ψυχανάλυσης φέρει την υπογραφή του Karl Abraham : GIOVANNI SEGANTINI, μια ψυχαναλυτική μελέτη (1925). Με βάση τη βιογραφία του Ιταλού ζωγράφου και το έργο του, ο Γερμανός  ψυχαναλυτής προσπάθησε να προσεγγίσει ψυχοδυναμικά την προσωπικότητα του Segantini και να συνδέσει το έργο με την ιστορία του δημιουργού του. Ταυτόχρονα χάρισε στην ψυχαναλυτική βιβλιογραφία μια υποδειγματική πραγματεία για την κατάθλιψη.

Ο Segantini (1858-1899) δεν είχε ακόμα συμπληρώσει τα πέντε του χρόνια όταν έχασε τη μητέρα του. Η κατανόηση της επίδρασης αυτής της απώλειας στη ζωή και το καλλιτεχνικό έργο του ζωγράφου, με ευρύτερα συμπεράσματα για την κατάθλιψη του νευρωτικού, υπήρξε το  έναυσμα για τη συγγραφή αυτού του δοκιμίου που εκτείνεται σε 52 σελίδες. Άλλωστε, όπως είναι γνωστό, ο Abraham είχε ασχοληθεί ιδιαίτερα με τις συναισθηματικές διαταραχές και η συνεισφορά του στον τομέα αυτόν αναγνωρίζεται και στην εποχή μας. (Η βιογράφος του Anna Bentinck van Schoonheten συνδέει το συγκεκριμένο αντικείμενο μελέτης του με την κατάθλιψη της μητέρας του όταν ο Abraham ήταν παιδάκι).

Γράφει στην αυτοβιογραφία του ο Segantini: “Διατηρώ την ανάμνηση της μητέρας μου κι αν ήταν δυνατό να παρουσιαστεί τώρα δα μπροστά στα μάτια μου, εύκολα θα την αναγνώριζα μετά από τριάντα ένα χρόνια. Την βλέπω με τα μάτια της ψυχής μου, ψηλή κι αποκαμωμένη, να προχωρά. Ήταν όμορφη, όχι σαν το χάραμα ή το μεσουράνημα, αλλά σαν το ανοιξιάτικο ηλιοβασίλεμα. Δεν είχε συμπληρώσει  τα είκοσι εννιά της χρόνια όταν πέθανε”.

Και το σχόλιο του Abraham: “Στα λόγια αυτά του ώριμου άνδρα δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά στην μητρική αγάπη ή φροντίδα. Διαβάζοντας την περιγραφή του για τη θλιμμένη περίοδο που ξεκίνησε με τον θάνατο της μητέρας του, μάταια αναζητούμε κάποια αντιπαραβολή του πόσο καλά φροντίστηκε από τη μητέρα του με την κακή  μεταχείριση που υπέστη μεταγενέστερα. Δεν κάνει καμία τέτοια κουβέντα. Ο Segantini μιλάει για τελείως διαφορετικά πράγματα: για την ομορφιά, τη μορφή, την κίνηση, το παράστημα και τη νιότη της μητέρας του και μπροστά μας έχουμε την εικόνα της. Αν στο παραπάνω παράθεμα έλειπαν οι λέξεις ‘της μητέρας μου’, θα ήταν σαν να μιλούσε ο εραστής για τη χαμένη αγαπημένη του…Στα λόγια του ενήλικα ακούμε την ηχώ του παιδικού ερωτισμού”. Και λίγο παρακάτω: “Όπως μαθαίνουμε από την ψυχανάλυση των νευρωτικών, η απώθηση επιφέρει μια αλλαγή μεγάλης σπουδαιότητας στα συναισθήματα του αγοριού. Σε συνειδητό επίπεδο, η υπερβολική ερωτική σύνδεση με τη μητέρα που τον φροντίζει, αντικαθίσταται από ευγνωμοσύνη και σεβασμό. Καθώς οι αιμομικτικές επιθυμίες σθεναρά απωθούνται, υπερτονίζονται τα χαρακτηριστικά της μητρότητας”. 

Αυτή η αντικατάσταση (αποσεξουαλικοποίηση) δεν έγινε στο πέρασμα του χρόνου και στην ίδια την ψυχαναλυτική θεωρία; Μήπως με την τελευταία του πρόταση ο Abraham μας προσφέρει και την αιτιολόγησή  της;

In memoriam

Αυτό που θέλει να υπερασπιστεί για μένα η Αντιγόνη είναι τη μοναξιά της και τον κλήρο της, να κλείσει με τον θάνατό της τον κύκλο των Λαβδακιδών. 

Δ.Ν.Μαρωνίτης, 1929-2016

“ Αγαπητέ Δρ. Schnitzler,                                                                                                                                  για πολλά χρόνια ήμουν σε γνώση της ευρείας ταύτισης των απόψεών σας με τις δικές μου πάνω σε πολλά ψυχολογικά και ερωτικά προβλήματα• πρόσφατα μάλιστα βρήκα το θάρρος να εξάρω ευθέως αυτή την ομοφωνία ( Ανάλυση μιας περίπτωσης υστερίας, 1905 ). Αναρωτήθηκα συχνά με έκπληξη πως φτάσατε σε διάφορες κρυμμένες  γνώσεις που εγώ απέκτησα με επιμελή διερεύνηση του αντικειμένου και κατέληξα να ζηλεύω τον συγγραφέα που μέχρι τώρα θαύμαζα. ”                                                 

Επιστολή του Freud στον συγγραφέα Arthur Schnitzler, 8/5/1906

Η φανερή γοητεία της αιμομιξίας

Το καλοκαίρι του 1919 είδε το φως της δημοσιότητας το δοκίμιο ‘A Child is being Beaten’, μια διεισδυτική ματιά του Freud στο θέμα του μαζοχισμού. Η ιδιαίτερη σημασία όμως  αυτού του έργου έγκειται στην ενδελεχή συζήτηση  του ζητήματος των κινήτρων της απώθησης. 

Εξετάζοντας αυτό το θέμα, ο λυρισμός του συγγραφέα κορυφώνεται σ´ ένα χαρακτηριστικό σημείο που αφορά τις αιμομικτικές επιθυμίες: «Αλλά φτάνει ο καιρός που όλο αυτό το πρώιμο λουλούδιασμα το καίει η παγωνιά. Καμιά από τις αιμομικτικές αγάπες δεν μπορεί να αποφύγει τη μοίρα της απώθησης».

Με άλλα λόγια ο Freud χαράσσει τα όρια του σύγχρονου ανθρώπου, όρια απελευθέρωσης αλλά και ανάσχεσης ταυτόχρονα: ανάμεσα στη Σοφόκλεια Αντιγόνη και τη Δυσφορία μέσα στον Πολιτισμό, ανάμεσα στον Θάνατο και τον Έρωτα με το ακριβό του τίμημα. Αγώνας διαρκής.

Θα κατανοούσε τους λόγους, αλλά, ως  γνήσιο τέκνο του Διαφωτισμού, θα θλιβόταν βλέποντας τη ζυγαριά της Ευρώπης να γέρνει σήμερα προς τον διαχωρισμό.

Προς το ασυνείδητο

Μαγική εικόνα

Άνοιξες την πόρτα και μετά

άλλη κι άλλη και βρέθηκες

στη μέση του μεγάλου τσίρκου

στο κλουβί με τα λιοντάρια.

Είπες: Θε μου, τι γυρεύω εδώ;

Εγώ πήγαινα στην τουαλέτα.

Το ποίημα του Γιάννη Κοντού, σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση, θα μπορούσε να είναι το όνειρο κάποιου αναλυόμενου. Άλλωστε και το όνειρο μια μαγική εικόνα είναι, ένα κρυπτόλεξο. Η λύση του, στο 7ο κεφάλαιο της Ερμηνείας των Ονείρων.